Chin mi lakih rinsantlak hotu tha, nunak thap in acozah dothleng nak rak tuah hmaisabiktu lakih pakhat a si mi le Lailun Foundation President (tuanlai) Pu Thawm Hlei Mang cu Chinworld.info in interview nak kan tuah ih a hnuailam ah kimcang in tarlang a si...
CW: : Na hmin ngai, na nu le pa hmin le na suahpi unau pawl thuhla in sim thei pei maw..?
TM : Kahmin Thawm Hlei Mang, kanu Pi Sui Ngun Tlem le Kapa Rev.S.Hrang Kap Hnin. Unau paruk, pa pathum, nu pathum lak ah kei hi upabik ka si. Kanau le cu an zate in Ramsung ah an um. Keimah sangciah Parte tei sung hi Rangoon ah an um i a pasal Cungpi cu Singapore ah Electrical Enginneer in a tuan. Nu lak i alai hi Falam ah a um i BTh atheh zawng ah an saya lak i tlangval felbik Saya Joel Za Hlei Kap thawn an nei aw. Saya Joel cu Falam ZTC i Vice Principal a si i, Falam hlumtu ah an cang. Kanau Johnny Cung Luai cu Philipinne lam i M.Div a theh hnu ah atu Kalaymyo ah a nufa thawn an um. Kan nautabik Zungte hi a pasal Bawiluai thawn Rangoon ah an um i atu fang kan hnen in ra tlawng. Kanau Van Biak in vanduai thlak takin a kum 28 a ti ah in thihsan.
CW: : A tu na umnak khua le na hnatuan mi pawl ..?
TM : Atu ka umnak hi Switzerland ram Basel khua ah a si. Germany le France ramri khawpi a si i German tong hmannak a si.
Ka thlen pekte ah cun ka hmuhhmuh hna ka rak tuan. Lothlo pawl hnen, Restaurant, Hotel, Company hrekkhat pawl bak ah Cultural Museum ti pawl ah ka rak t’uan. Pathian remruat nak in kum 2001 thawk in City Mission Basel ah Counsellor in 80% le Ecumenical Church (Mitenand Gottesdienst) an ti mi ah 20% in kat’uan.
CW: :Nupi fanau na nei zo maw...?
TM : 2005 kum ah nupi ka nei. Kanupi cu Siew Ong asi i Singapore mi a si. Ka um nak khua i Pharmaceautical company ah Health Economist in a tuan. Pathian thlawsuah fanute Suilen Mang (suahni 29.7.2007) le le fapate Vanlin Mang (Suahni 25.9.2009) kan nei.
CW: :A tui na umnak ram thuhla mal lai in sim thei pei maw..?
TM : Switzerland ram ih Chin mi um hmaisabik ka si. 1995 kum in ka um thawk. An ram hi UNO le UN Body office pawimawh tampi umnak, International Organization NGO le GO tampi umnak a si. Switzerland ram hi 2005 kum lawngah UN sungtel alut i EU ah cun tutiang an tel duh hrihlo. Direct Democracy ram le conferderation ukawk nak hmang an si i Chinmi hrang i zoh thimtlak zet asi ka zum. Red Cross dintu ram asi i tutiang ah Newtral ram si hi an tum ringring lai. Mipum million 7 zikte an si i an ram hi atu Chinhill hnak i tumdeuh asi. Leitlun i ramlian le ramnuam bik pakhat asi ve.
Chinmi hi kan zaten mipum 20 kuam lawng kan si. Atam sawn cu tong zir rero lai an si. Swiss tong thiamta lo cun hnatuan ngah hi a har zet.
CW: : Na tlawngkai dah zo nak pawl theih kan duh i?
TM : Falam in phunhra ka ong. Mandalay University ah kumthum tluk karak kai i 1988 buai hnu cu zirpeh thei nawnlo in dothleng nak lamah kan rak feh. India ka um lai ah Bible tlawng ka rak kai i BD ka theh ta. Switzerland ka thlen hnu ah Course phunphun ka kai, International Human Right and Diplomacy training le Minority right training Geneva ah karak kai. Cuihnu ah kumkhat sung Diakonische Theological Seminary, Aarau khua ah kumkhat sung ka kai bet.
CW: :Ziangtik kumin Chin miphun hrangah na rak pumpe aw thok ? Ziangmi pawl namit thlam ah acuang t’heu?
TM : 1988 Generation kasi ve. Saan tiluan nak tikcu sunglawi 8888 buai ah karak tel ngah fuh asi bik. Lehlam ah kan nauhak deuh lai in ralkap uknak kan rak ning in lungsung ah arak puakkuai zik ringring i himi t’umah apuakkuai suak kan ti pei cu. Chin miphun hrang tiah cun 88 lai Falam tlawngta hotubik karak si, cun kan tlan hnuah CNF sungin hotu lamah t’uanvo karak nei ve.
Kan cangvaih nak pawl sungin tutiang ka mit thlam i cuang ringring mi pali pawl cu 1) Falam ah mipi zate t’angrual i lungduhdilnak kanrak tuahlai le free zet i nitin thuthang kanrak suah lai i mipi lungawi zia 2) Kapa in October ni 4 zingpit vanghlan i Biak inn pi kan relh nak ah in hung t’hang i thinphang emem in “fale pawl nan him nawnlo atu rori India nan tlan a tul, Thawm nanu le nanau in khawleng in na Bag thawn an lo hngak” tiah khur phah i inra thang lai 3) Sungkhat rualpi tanta in ramri pan in kan feh, tio tilian emem Leilet mino pawl bawmnak in kan ka’n suaklai. 4) Dothleng nak i kan phur emem lai le rualpi t’hat’ha i in tansan riahsiat nak tvp.
CW: :Kan miphun hrangih na rak cangvaih nakah poi ti zet mi asilole seherh zet ih tanta mi, tuah ngah lo mi na nei pang maw..?
TM : 8888 cangvaihnak i sin thawk in kum 4 sung nunnak thap in pumpe aw i kan rak cangvaih thei hi tuisun i ka zohkir sal tikah ka tu le fa pawl lungsizet i kasim thei dingmi thuanthu an si. Himi pumpe aw i kan rak cangvaih nak ah sir awk nak pakhat hman a um lo. Politics i cangvaih ti men silo dothleng nak tuah tifam cu seherh mi le duhnak vek i asi lo mi a um ko e. 1993 lai ah himi thu inrak sut aw la phundang zetin kan emotion pawl kalo sim men thei, Asi nan tuisun ah cun atha zawng i hmuh thiam a pawimawh.
CW: :Ziangruangah Falam peng mi pawl CNF nan rak suahsan thluh timi Chin mipi lungfiang deuh dingin in simthei hram la kan duh zet.
TM : Thucem zo mi hi relsal rero kei cu ka paih lemlo nan, In sut tak ah cun tawiten lo sim sehla. 1992 kumcem zawngah CNF hotu Pu No Than Kap par i lungawi lo nak, CNF EC sungah a suak, Curuangah Pu Than par i an lungawi lo mi thu inquiry commission i a zingzawi lai fangah kan unau Haka le Matu pawl in Aanaa kanting tiin kann pawlkom dan lo vek in an rak cangvai. Kan theih thiamlo mi pakhat cu Hotu Pu Than kan duhlo ruangah anti nan kan Falam lammi zohman in sawm lo, in rawn lo. Peng zawng i cangvaih nak asi hi lungawi lo in kan rak suak thluh asi bik. Kansuah thluhhnu ah Aizawl ah remawk nak kan tuah tum rero nan duhnak arak bang aw thei lo.
CW: :Lailun Foundation ah President na si tiin kan lo thei ih, LF suahkeh dan le nan tuan suah zo mi pawl siseh, hmailam can ih nan tuan tumtah mi nan hmuitin pawl in sim thei pei maw..?
TM : 2008 kum thawk in Lailun Foundation ah President kasi. Cumi hlan cu LF din thawk i sin Sungt’uan karak si.
LF dinsuah dan: LF hi 1999 kum i sin din asi. 1995 hnu cu Falam mino hrekkhat pawl USA, Europe, Australia le India tvp. ah kanrak thleng cio. Asinan Internet in pakhat le pakhat kanrak pehtlai aw thei i kan lung i um ringring mi “kan ram le miphun hrangah ziang kan tuah tlang thei pei?“ timi kanrak ruat tlang i cui si thawk i himi Pawlkom hung ding suak asi.
LF in kum 10 sungah tuansuahmi tamzet a nei. Kumtin Laica ngan zuamnak kan bawm, Clinic reizet Falam ah alak deuhthaw i zoh theinak kanrak tuah, Thuthangca tuah kan rak bawm, Siatni thuhla - Innkang bawm, zin tuahnak tvp. Sunceu CD kanrak tuahsak, A thih hnuah Falam khawluh nak ah thlanlung kan phunsak tvp. Ramleng ah Laica zuamnak, zohthimtlak bik laksawng peknak tvp kanrak tuah. Kantuah mi pawl lak i sunglawi zet pahnih le thuanthu i tang ringring dingmi cu, FCCLS thawn t’uantlang i kanrak tuah mi cabu pahnih 1) Lairam milangsar pawl le Pathian kutneh mawizia (2006 kum) le 2) English-Chin Dictionary (2009 kum) an si i kan lungawi bikmi khal asi ka zum.
Hmailam hmuitin i tuah duh mi atam zet. Taht’himnak ah: Dictionary vawikhat tuahnak kan t’heh i vawihnih nak zohfelsal i namsal at’ul leh ding. Kann tumtah vekin kan CALAI le kan RAM t’hansohnak lamzin hawlin theihtawp zuam vivo ding asi. Himi hi LF in atumtah ti silo in, LF in ramdang suakmi kan Chinmi zate kutkai aw i t’uan tlang vialvo theinak ding hi kan ruahsan ringring mi a si.
CW: :LF silo ah teh chin miphun hrangih hnatuan mi dang na nei maw..?
TM : Switzerland ka thlen hnu kumhnih sung hi Geneva le ka umnak ka hlehka i UN Human Right Forum phunphun ah loby karak tuah, Human right training pawl karak kai. 1998 kum ah kan khua Tlangkawi ah Singai ram ta tidai pipe in kanlak sak i khawsung ah tidai aluang lut thei mipi lungawi daan hi kamit thlam ah acuang ringring. 1997 kum ah Swiss daan in pawlkom pakhat KPB timi Swiss rualpi pawl thawn ka din i cumi hmin in tuisun ni tiang Falam le Kalaymyo ah farah nauhak zakhat lenglo kan cawm. Cuitlun ah kan Children home i nauhak pawl sun tlawng an kai sungah Kindergarden kan tuah i nauhak 50 lai an kai . Nauhak bawm lawng silo in himi hnatuan nak ruangah mi 23 lai hlawhpe in hnatuantu kan nei thei. Himi lo cu Minhla khua ah community hall ka dinsak i zoht’him tlak zetin Library le Kindergarden tla an tuah. Swiss rualpi pawl ka tlawng ter i Library inn ansak sak, tui Christmas ah ka rualpa pakhat in Computer setkhat ahlu tum. Tufang hi Youth Training Centre din dingin kan tawlrel rero lai.
CW: :Tulai kan Chin mi pawl raltlan dinhmun in remleng kan fehsuak ciamco mi hi ziangtin na hmu..? ( Zuk:Thawm Hlei Mang, a nupi Siew, a fanu Suilen le a fapa Vanlin )
TM : Tuihlan kum 20 lenglo lai ah kanram a thleng aw thlang ko ding tiah ruahsannak tumpi kan rak nei dah, Asinan tuisun ah kanram hi a tlase deuhdeuh. Hivek i tlasia kanram harsatnak ruangi thil hung cang mi asi tikah saan tiluan an ti theu mi san tiluan nak ah kan ding i riahsiat ding a um rualrual in lungawi ding khal a um ve tin ka ruat.
A pawimawh bik mi cu, ramleng suakmi kan Chinmi pawl in mimal hamthat nak lawng ruat lo in mai miphun hrangah vision nei i milak i kan nun thiam asi ah cun himi santiluan nak hin kanram tundin nak lamzin in ontu thiltha zet ah a suak ding. Vawitampi ka thin iti nuamlo tertu cu, ramdang kanfeh nak ah rinumnak le thudik kanrak kaihsan ringring mi hi hmuh ding a mal zet thlang tikah himi hin hmailam i kan Chin moral le kan rinumnak hi in siat ter lo hram sehla ti kaduh zet.
CW: :Kan Chin miphun zaten unity nei dingah le hnatuan khawm thei dingah ziangmi kan tulsam in ziang mi kan tuah a poimawh zet tiah na ruat?
TM : Kan Chin miphun zate Unity kannei thei ding timi cu ruahnak t’ha le saduhthah pakhat men asi. Unity timi taktak hi innsang pakhat hmanah a har caan tampi a um. Pawimawh i karuah sawn mi cu lungrual thei nak ding ti hnakin ruahnak le hmuhnak phunphun kanneih mi pawl kawmkhawm in ziangtin kanram hrangah kantuan tlang thei ding ti sawn hi zocio khal i kanruah a pawimawh sawn. Ralrin atulmi cu mi hnamdang, asi lo le Chin mi in huatu pawl lungawi zawng kan tuah lo hi a pawimawh bik.
CW: :Hnakum 2010 Burma ram hril awk nak tuah ding mi hi ziangtin na hmu..?
TM : Fiangten kalo sim asi le, a tui daan hram thar Ralkap i an nemhnget ter mi hi thaten ka siar hrihlo i kan Chin mi hrangah umzia ziang anei ti kalo sim thei lo. Vawitampi ah ramleng i sin ramsung i dinhmun le sinak dik tei kan sim le hmuh thei lo mi tampi a um. Atawi zawng cun, kan Chin mipi le Politician pawl in hnamdang zate pawl thawn lungrual in hrilawk nak an boycott thei ah atha zet. Lehlam ah kanram umdaan kan thlir asile thleng awk nak timi hi step by step i thleng aw leh ding asi. 2010 kum hrilawk nak hi thlengawk nak hrang i step fate asi thei tiah ka ruat. Curuangah himi step fate hi Chance lak thiam asi ah cun kan Chin mi pi hrangah thathnemnak lamzin aum thei ko lo ding maw? tiah positive mit meng in kei cu ka rak thlir.
CW: :Kan ram tundin ih thansoter nak dingah ramsung ramleng ih um Chin mi pawlin ziang kan tuah thei ..?
TM : Ram tundin ding timi hi tuikum le hmaikum thil asi lo, kumsau pi kan tefa pawl saan tiang i kan ruat a tul.
Thansohnak le ram tundin nak i pawimawh bik pakhat cu mifim le mithiam tampi kan neih thei a pawimawh. Himi nak ding hrangah ramsung in siseh, ramleng in siseh, mino pawl in zirnak lamah sangzet le thiamnak phunphun zirthei tu kan tul. Cuvek thotho in nule pa khalin kan fale pawl fimthiamnak hrangah napi i kan sumpai kan invest atul. Himi fimthiamnak sangzet a neitu mino pawl hi kanram zalen nak a ngah tik i kanram tungding tu ding mi pawimawh an si. Curuangah tui fimthiam nak i kan invest mi hi hmailam kanram thansohnak ding hrangah asi. Cun ramdang mi (mimal, pawlkom le kumpi) rualpi tampi neih tum i cu pawl lala cu kanram t’hansonak hrang in bawmtu i kan sawm, hman thiam khal a pawimawh fawn.
CW: :Leitlun Chin mipi pawl hnenah thucah duh mi na nei asile ...
TM : Khuitawk khua le ram kan thlen khal le, midang ziaza t’hat’ha cawntlak cawn zuam le fimthiamnak pawl zir thiam a pawimawh, cu rualrual in hnamdang pawl hnen i zirtlaklo tampi kan hrial thiam a pawimawh fawn. Kan umnak inntek pawl tibuaitu silo in thil thatha a zirh in a bawmbawi theitu kan si ah cun hnamdang lak khalah kan phunhnam cawisang tu ah kan cang ding.
CW: :A lo contact duhtu pawl hrangah na address ...
TM : thmang@sunrise.ch ah zovek khal in in contact thei.
CW: :Man lo zet cingih hizat tikcucan in pek ruangah kan lungawi zet a si.
TM : Keikhal kalungawi. Chinworld hi kan Chin mi mit inti vang tertu nansi i alungawi um ngaingai.
