1990 general election ah Zomi National Congress (ZNC) ai awhin Tedim township constituency (2) ih nehnak co tu, ZNC president lawng hman silo United Nationalities Alliance (UNA) khalih CEC member le spoke person, MP 251 pawlih lungkim pi nak thawn an din mi Committee Representing People`s Parliament (CRPP) ah member a si mi, university tlawng a kai lai 1961 ah Taung Kyi convention ihsi tui ni tiang Burma ram politic ah dinhmun a phunphun ih cangvai tu Chin mi politician Pu Cin Sian Thang cu Chinworld.info in interview nak can tha kan nei thei hlauh ih, a tanglam vekin asi...
CW: : Na thuhla tawi famkim in sim thei pei maw..?
CST: : Ka nu le pa cu Pu Sung Han le Daw Cin Sian Nem pawl tla an si. Ka suah kum hi 06 April 1938 a si ih, tu ahcun kum 72 ka kim fel zo a si. Ka suahnak khua hi tuihlan ahcun Teddim township sungah a tel nan, tu ahcun Ton Zang township sungih Zampi khua ah a si. Unau suahpi 6 sungih a pathumnak ka si.
CW: : Na fimthiam zirnak lam tla theih kan duh I ..?
CST: : Zampi khua ah phun 4 tiang ka rak ong. Cuisin Teddim State High School ah phun 8 tiang, Teddim ihsin Mandalay Taingchit private tlawng ihsin 1958 ah phun (10) ka ong. Cumi hnu ah Yangon university ah B.A (Law) degree le B.A (LLB) degree ka ngah.
CW: :2008 kum rampi ukawknak danhrampi duhlo ruangah 2010 election ah Zomi National Congress (ZNC) dinhmun in tel nan tum lo tiah kan rak thei. Himi thawn pehpar in nan party hi Chin mipi in ziangti vekin lo theihthiam sak sehla ha nan duh.?
CST: : 2008 danhrampi hi mipi aiawh ih ngan mi danhrampi a si lo. Ralkap cozah le a milai pawl ngan mi lawng a si. Cuhlei ah hi danhrampi sungih Pukmah (441) ah – a tu hril awk nak ih ra suak ding mi MP pawl cun hi danhrampi thar an nemhnget pi a tul tiah a tel. Cuti asi ruangah hi danhrampi sungah kan nih tlangpar mi pawl hrang cu rel lo, Union of Myanmar ram sungih um mipi pawl hrangah humhimnak pek tu danhrampi a si lo. Ralkap laltawhrawt pawl an lal san sau ter nak hrangih ngan mi a si. Himi hi an nemhnget asile a harsa sinsin ding. Cumi cu thei na ringring ih danhrampi thar thawn hril awk nak ih luh a tha lo tiah thutluknak kan tuah mi a si.
CW: : 1990 kum ihsi 2010 karlak democracy cangvaitu pawlih an hmuitin mi a hlawhtling lo tiah kan sim thei ding. Ziangruangah an hlawhtling lo timi parah ziangtin sim na duh?
CST: : A hlawhtlin lo nak cu – 1990 hril awk nak khal a hlawhtling ko. Election Commission khal an fair zet ko tiih sim a si. Kha ti lai ah acozah uknak kaitu Nah Wa Tah khal an fair zet ko tiih sim a si. International community khalin an pom pi ko. Asinan an mai ngan mi election law vekin parliament an ko lo. Parliament meeting an kawh lo ruangah MP pawl cu zianghman thil ti thei nak an nei lo ih, keimah, Dr.Saw Ma Ra Aung (Yakhain), Naing Htun Thein (Mon) le Khun Htun Oo (Shan) – kanmah tlangpar mi MP (4) pawlin parliament in ko sak uh. Parliament kawh lo cu san thuanthu ah hminsiat nak a si tiah ca kan ngan. Asinan, san nak zianghman kan ngah lo. NLD khalin parliament kawh sak dingah ca an ngan ve. Asinan, zianghman ah an ngaihsak lo. Asilole parliament in ko sak lo asile kanmah ten kan ko ding. Thla 2 sungah kan ko ding tiah nitiam pek in thu kan pe. Kanmah cu cutin in ti ding maw tiah MP pawl hmuahhmuah in kai ih Yemon ah in ret. Curuangah democracy hlawhtlin thei lo nak cu hril awk nak tuah sak tu thuneitu pawlin in tuah sak lo tikah, kan mah te kan tuah ding ti tikah le kan zaten in kai ih Yemon ah in ret fawn. Kum 4 -5 a rei. Cutin tuisun ni tiang kan ra thleng a si mai. Cuti asi ruangah a hlawntlin lo nak hi uktu acozah parah tuanvo a um tiah kan sim a tul.
CW: :2010 hril awk nak hi democracy ngahnak lamzin pakhat a si tiah zumnak nei ih tel tum rero tu khal an um. Himi parah ziangtin sim na duh.
CST: : Kan nih cu mipi aiawh palai pawl kan si. Asinan kanmah cu dodal tu tiih kawh kan hlawh sawn. Ngaingai ahcun democracy ram pawlah hril awk nak ihsin ziangkim a fel thluh theu. Union of Myanmar ahcun hmailam ziangtin kan feh vivo ding timi ah lungkimnak ca ih hmin sign a tul. Lungkimnak ca timi cu tong pawnlang men a si. Law tongkam ih kan sim asile dan hrampi tiah an ko. Hi danhrampi hi Party tintian, miphun zakip le pawlkom a zate ih ngan ding mi a si. Cumi ding cu mipi aiawh tu pawl sir ah an hnawl. An thil ti dan hi a si thei lo tuk ruangah a suahsan tu khal an um. Ralkap uktu pawlin lu king ih an hril mi pawlih ngan mi dan le dun. Cui danhrampi cu Nargis thlipi suah laiah an tuah. A zaten si lo, a then hrekkhat lawngin an tuah tiah kan zum. 92 % in an lungkim tiah an phuang. Ziangkim khatlam hawi lawnglawng ih ngan mi danhrampi nemhnget dingih tuah mi hril awk nak a si. Mipi a tam sawn hrang siloin mi hrekkhat pawl lawng dunak famkim ter ding hrangih tuah a si. Cumi tha pe tu pawl cun mipi ih duhnak zoh loin anmah ten a tuah mi a si. Tui acozah tuah mi cu a fair, a dik maw timi zoh loin mai hrang hlawknak ding lawng an tuah tiah hmuh a theih. Curuangah hi danhrampi ah mipi hrangah ziangmi an ngan ti thei lo in hi hril awk nak hi ziangvek a suak thei timi zingzoi felta loin MP siin ram hrang, miphun hrang ziang an tuah thei ding timi zoh loin an tuah tiah ka hmu.
CW: :Himi hril awk nak ihsin ziangmi thleng danglam awknak a suak thei ding tiah na zum. Mipi hrangah teh hlawknak ngah thei nak a um pei maw. Ziangmi pawl a si ding.?
CST: :Keimah bulpak hmuh dan lo sim sehla – hi hril awk nak hi laltawhrawt pawl sansau ter nakih tuah mi a si. Ziang tleng danglam awknak hman a um lo. Milai an thleng awk le an thleng aw ding. An dan le dun cu a thlengaw cuang lo ding. Laltawhrawt uk nak a um peh vivo ding a si. Hril awk nakah telin MP ih hril tlin si hman sehla, cui MP cun ram hrangah zianghman a tuah thei lo ding. Miphun hrang khalah zianghman a tuah thei lo ding. Khatlam ihsin an kai ringring ding. MP a sile a ngah dingmi cu lakkhah an pek asile lakkha hrawng lawng a lak thei ding. Cumi te cu la in mai miphun, mai ram tan san in hnatuan ding lawng khi a si. A dang zianghman beisei aw hlah.
CW: :Ruahnak danglam deuh lo sut sehla, tikcucan hi hnuk kir sal theih si sehla Burma ram democracy revolution hrangah ziangmi na tuah hmaisa bik ding.?
CST: :Tu khalah himi hi ka tuah rero. Dung ka sip tla asilo. Democracy dan le dun vekin Union of Myanmar hi kan din ding asile hnam rualrem salnak a thupi bik. Kan mai hnam, keimah timi lungput nei lo in zaten lungrual zetih komkhawm aw in ram hrangah, miphun hrangah kan tuah ding a thupi zet. Democracy ram siih miphunkim lungrual ten um tlang derhdo thei ding timi hi zo poh khalin a nih khal na lo, kei khal na lo timi lungput neiin, miphun u miphun nau thleidan awknak lungput neiloin, hnam rualrem sal nak neih ding a hleice ih tuah ding a poi mawh.
CW: :Kum 20 sung democracy zuamnak lamzin ah ziangmi pawl na lunghmui zet. Ziangmi pawl zum dok zum lo dok in na thin a lo bahlah ter.
CST: : Mipi pawlih zuamnak le support nak pawl hi ka lung hmui bik. Party pawl a phunphun ih hruaitu pawl, hotu pawl, a phunphun in an cemral. A phunphun in hrem an tuar. Thawng thlak, cuti asilo khal le hmun tinkim feh thei lo dingah a phunphun in an khuahkhirh. Cutin an khuahkhirh ko nan in support tu mipi pawl tui ni tiang cat lo in an um. Cumi cun thazang in ti ngah zet.
Cutin kan tuah rero ko nan, kan fehnak lamzin a bangawk lo. Mipi hoha ih politic tuah pawl cun ziangmi a thupi bik ah an ret ti asile …..thinlung lam raldo in an feh. Rampi uktu pawl cun thinlung lam raldo nak ngaihsak lo lawlaw in thil ti theinak in an fehpi. An kaih duh le an kai. An thah duh le an that. Cuti vekah a cang. Ton awk ding ol lo zet mi thil a si. Ram le miphun kan duhdawt tiah an sim ko nan, hiti vekih fehpi hi cu a na bik mi a si tiah ka sim duh.
CW: :Nangmah le ZNC hin Chin timi kan Identity hi Zomi tiah thleng tumtahnak nan nei maw..?
CST: :Myanmar Radio ah minute (15) sung Campaign Speech rel theinak tikcucan ka ngah lai ah hi thu pawl ka rak sim dah. A ngaingai ahcun Chin timi tongfang cu – kan miphun a silo tu pawlin kan zaang parih Palain(bawm) pawl kan phurh mi zoh in, “khi mi pawl cu Chin pawl, Chin pawl” tiah kutzung khih ih in pek mi hmin tiah hminsinnak a phunphun le san thuanthu pawl in cutin an sim. Kan pi le pu pawl khalin calai an rak neih lo ruangah hrekkhat in Laimi tiah an ti aw, hrekkhat in Zomi tiah. Thenkhat in Cho tiah a phunphun in an sim aw celcel. Cuti a si ih 1953 March ni 15 ah khan a si in ka thei, himi ni ah Chin ram Teddim township Kawsak khua ah Pu Thuam Hang le Pu Pau Suan pawlih biaknak lam Golden Jubilee a um. Cutawk ah kan nih miphun pawl cu kanmah ten Convention kan tuah a tul. Hihi ziangtin hmin kan pek ding. Chin tiah kan ko aw ding maw tiin meeting nak kan nei. Cutawk ah Chin cu kanmah pawlih hmin bul hram a si lo. Midang pawlih in kawh nak men a si. Cathiam lo an rak si ruangah kan thuhla hi midang pawlih an ngan tikah Chin tiah an sim. Kanmah rori in Chin tiih kan ngan awk mi a um hrih lo tiah Rev.Dr.Hre Kio ih pa Rev.Sang Feng timi hi Haka-Zo Khua ihsin a si. Amah in a si, a dik, kan khua hmin hmanah zo a tel. Zo phei, Zo Tung timi pawl an um. Tiddim lam khalah Zo timi khal a um, Zomi timi khal a um. Zo tel lo nak hmun a umlo tluk vek a si ruangah Zomi tiah kan ko aw pei uh tiah thurawn a tuah. Cumi cu vei le khat ah mipi a tam sawn in an lungkim pi ih Zomi Baptist Convention (ZBC) tiah lungkim tlang nak tuah a si. Cuti ih tuah mi cu cui convention ih ra tel tu Burma Baptist Convention ih Dr. Wood in hihi Chin State, Chin miphun pawl hmin hrangah Pathian hnenah ap nak neiin thla a cam sak mi Zomi hmin pakhat lawng a um tiah an sim. Cucu duh asile pom pi theih a si. Duh lo asi khal le mi tam sawn ih thu. Kanmah bulpak, pakhat lawng in loh theih loh ih tuah a theih lo. Asinan cuti vekin thil a rak um thei. Tu ni tiang Zomi Baptist Convention a um. Curuangah kan nih cun Zomi timi cu mi tampi duh zawng a si pei maw tiah .. cui hmin cu hril awk nak Campaign Speech ah khal ka rel san nak a si. Cumi cu mipi a tam sawn in kan lungkim asile Chin timi aiah Zomi thleng le kan thleng ding, Chin State parliament a ra um ih, Chin State MP tam sawn in … hihi kan tuah ding, hihi kan lungkim pi a si tiah an nemhnget a si ahcun Zomi ah kan cang ding. Cuti asilole, Zomi cu Zomi Baptist Convention dinhmun in ret a si ko nan … himi hi zate huap kan ti thei lo. Kan nih cun ziang khal asile a tha siseh, a sia siseh Chin lawng kan hmang ding an ti asi khal le an mai thu. Himi pawl cu ziangti khal ih fiang puppi ih sim theih a silo. MP pawlih thu thu a si ko ding tiah ka ruat.
CW: :Zomi timi Identity cu ziangtluk in a thupi?
CST: :Ziangtluk a thupi ti asile 1953 ihsi thokin Zomi Baptist Convention a um. Tu tiang a um ko. Himi hi Christian hmin a si. Miphun hmin a silo tiih sim duh tu cun an sim pei cu. Asinan thenkhat cun kan miphun hmin hrangah Pathian hnen ap ih tuah mi a si ih, himi lawng kan hmang ding tiah an ti khal a si thei. Cucu tu tiang Legal tiah kawh a theih lo. Legal dinhmun in mi ih in kawh dan cu Chin timi hi a dik ko. Asinan Chin timi cu kanmai Original a silo timi pakhat lawng a si ko.
CW: :Chin miphun hrekkhat pawlin anmah le anmah Zomi ka si. Chin miphun ka si lo tiah an sim. Himi hi ZNC pawlih nan influence ruangah a si maw.?
CST: :Himi cu ZNC ih Influence ruangah a si ka zum lo. Hrekkhat ZNC ngaihsak lo tu milai pawl khalin ko aw tu tampi an um. Khirhkhan zet tiang tla an um a si thei. Kei ka sim mi pawl cu san thuanthu ih zirin ka sim mi a si. 1953 timi cu mani tihni lawng a si lai. Biaknaklam ihsi kan zoh asile Catholic tivek le a ziangziang simaw an tel lo nan a tam sawn cu Baptist an si. Chin ram pi hmuahhmuah kan aiawh tiih an tuah mi a si, Pathian hnen hman ih an rak ap mi a si ruangah le kan party dintu in a tuah ruangah hi thu party dinhmun ih a ra can nak a si. A mai Policy hi Cary on kan tuah mi lawng a si. Himi cu policy ropi zet tiah a sim theih lo ding.
CW: : Tiddim le Ton Zang lamih mipi pawlin Zomi State tiah kan tuah ding ti hai bang sehla, cumi parah ziangtin na sim duh.
CST: :Cuvek thil cu zohman in an tuah ka zum lo. Chin State township (9) zate kom khawm hman in a fate tuk ih, hi thu a hran tei tuah ding timi cu ka zum lo.
CW: :Nangmah le nangmah teh Chin tiah na ruat aw maw. Asilole Chin/Zomi tiah a pahnih in na ruat aw. Ziangruangah ha?
CST: :Keimah le keimah cu Zomi tiah ka ruat aw. Chin timi cu midang pawlih in pek mi hmin a si. Kan Original hmin a si lo. Kan pi le pu pawlih hman mi hmin lawng ka pom thei. Curuangah kei cu Chin ka si lo. Zomi ka si tiah ka pom aw.
CW: :1960 Taung Kyi convention ihsin Chin le Burma politic ih rak tel tu veteran politician na si ih, thangthar mino pawl hnenah ziang sim duh mi na nei.?
CST: :Ka sim duh mi cu mitu ih ka sim mi khalah a tel zo ko. Union of Myanmar kan din ding a si ahcun 1947 kum Panglong agreement ihsi thok ding a si. Himi hlan thuanthu pawl kan sim ding asile mai ram, mai miphun, mahte thuneih theinak, mah le tidan system thawn um mi miphun kan si. Khati lai ah Union rampi din dingah tiah rak tuah cio a si. Union kan din ding ti a si ruangah Mirang pawlin an zumlo ruangah maw, cuti asilole an theihfiang duh ruangah maw cu thei hlah – May Myo zingzoinak commission pawl an tuah. Cutikah Panglong agreement lai ih tel lo – sourthern minister U Vawm Thu Mawng pawl an ra tel. Ziangti vekin kan komaw ding ti asile – in the form of federation tiah federal law thawn ramdang ih an kom awk vekin kan kom aw ding tiah an ra tel mi a si. Cuisin lungkim tlangnak ca pawl tuah a si. Kan nih cun thinglung thiang ten zianghman kan tong lo. Shan pawl cun kum 10 a rei hnu le kan suah duh le kan suak sal ding tiah lungkim tlangnak ca sungah an dil. Cutin Union ram rak din mi a si.
Neta lamah General Ne Win in tlangpar mi pawl an suak, rampi khuarkhurum sungih a tlak zik zawgte, malte lawng a duh lai ah ralkap in kan humhim sal tiah lalnak an lak thu an than. Hihi a diklo lawlaw mi a si. Cuvek ruahnak nei miah loin komkhawm duhnak dan hram kha a diklo.
Taung Kyi convention ih a thupi bik mi khal Prime minister U Nu in hril awk nakah ziangmi Campaign Speech thawn a feh ti asile - in hril tling asile Buddhist biaknak hi rampum biaknak ah ka tuah ding tiah thukam a tuah. An party in an neh ngaingai. A thutiam vekin rampi biaknak thawn pehpar in rampi uk awk nak danhrampi sungah ngan a um lo. Hi danhram rem a tul. Buddhist biaknak hi rampi biaknak a si timi ngan khum a tul tikah Prime minister in a rem. A tuah. Kan nih cun ziang kan tuah thei ding. Cuvek thotho in tlangpar mi pawl khalin danhrampi ih zirin mah ram minister ciar mahte hril thei dingah, timtuah tul mi pawl timtuah dingah tiah kan tuah mi a si.
Kan nih cun federal law asile Chin State minister kan hril tikah Chin State palai – khati laiah 14 an um. Himi 14 sung ihsi mipi duh bik mi Prime Minister a si ding. Kachin le Shan khal cuvek thotho an si. Cuti ih kan tuah tikah rampi Prime minister tuan rero tu U Nu in a thluak hmangin mi tam sawn lungkim nak si lo in a mai lungkim nak lawng, a mai duh mi poh a ret hai. Rampi Prime Minister in a duh mi a tuah rero lai ah, State mipi pawl khalin kan buainak pawl a si mi parliament ih suah pi thei ding, thlen thei dingah tiah 1961 June thla ih Taung Kyi convention ah kan relkhawm mi a si. Cucu General Ne Win in puhmawh ah la in lalnak a lak mi a si.
Thangthar nonawn pawl hnenih ka cah duh mi cu – kan nih cu mi tlaitluang pawl kan si. Union rampi kan duh ko. 1948 kum ah kanmah te neih cia mi ram cu tanta in Union rampi din dingih rak tel tu pawl kan si. A tu Kachin pawlin an sim rero mi ramri kiltu ralkap(border guard) tivek simaw, pi-tuh-sit tivek simaw ti rero duh aw hlah uh, Panglong agreement ih kan tuah vekin kan zaten dik tak in kan kom aw ding. Kan tuan ding. Thleidan nak a umlo asile hi ralthuam pawl a tul nawn lo. A zaten kan lo ap ding an timi hi a dik rori mi a si. Kan nih tlangpar mi pawl cuvek lungput kan nei timi hi kan zate theih ter ka duh.
CW: :Chin miphun pawl hmailam kekar nak hrangah ziangmi tuah ding tumtahnak na nei?
CST: : Kan rampi hi mitu ih ka sim vek kha a si. A thok pek ahcun Union rampi din ding a si. Union timi cu kawh dan a phunphun a um men thei. A tiduh san cu khi .. hlan lai mah le khaw bawi pawl thawn kan uk awk lai, ram pawl komkhawm aw in rampi pakhat si dingah kan tuah mi a si. Kan din mi a si. Cumi cu federal tiah an ko. Kan nih kan duh mi cu a tawp nak tiang kan thleng hrih lo. Lamzin lailak a cat. Tumtahmi vekin a thleng lo. Tu dinhmun ah tla cun Kawl pawl le tlangpar mi pawl hmuhdan bangawk nak tampi a ra um thlang. Himi pawl hi a cem net tiang tuahsuak ding tumtahnak ka nei. Cumi hrangah ka zuam rero timi kha ka sim duh.
CW: :Chin mipi pawl hnenah ziang cah duh mi na nei?
CST: :Ka sim duh mi cu politic ih pumpek awk lawlaw timi hi a taktak in mai ram, mai miphun, mai innsungsang pawl tan san in, khatlam zawng kan sim asile ziangkim hi tansan ih tuah a si. Ram hrangah, mai miphun hrangah a thalo ti thei nacing ih tuah ding, lut ding ti a si ahcun politic tuah tiih kawh ding hman hmaisong za a si. Politician tiih mi kawh ding hman hmaisong um za a si. A ngaingai ahcun – cuti vekih ruahnak neilo in politic sungah kan lut ding kan ti asile a semrem lo mi politician si ding ti cu mah le mah ruah that awk a tul ding. India ramih Mahatma Gandhi, kan mai ramih General Aung San pawl hi zoh uh. An nih hrangah zianghman a um lo. A ro co tu a fanu Daw Aung San Suu KYi khal le tui ni tiang a tuar rero so khaw. An nih hrangah zianghman tep ngah ding a um lo. Hi pawl hi politic taktak a si. Politic dik mi a si. Kan ram le miphun hrangah a tha lo ti thei nacing ih, hi dan hrampi thar tha tei zoh fiang lo in, hril awk nak ih tel ding timtuah rero khal hi mah le mah ruat that awk ding a tul timi te hi ka cah duh mi a si.
CW: : Dam tuk hnai lo na cing tei hizat tikcucan in pek thei ruangah kan lungawi zet a si.
CST: : Kei khal ka lungawi.
