Thutlangpi pawl

 

 

 

 

 

                                                             CHEERY ZAHAU (HREIB) interview

                                                                                                                                       

 

                                                                                                                          Published: 03.05.2010 -  09:40am (CET)

                                        

Chin mipi le Chin numi pawlin an milai canpual ngah a si thei nak ding hrang UN le international community hnenah thei tawk ausuahpi tu le tuantu, kandung April thla sungah BBC crew pawl Chin State ah hruai in, Chin ramih milai canpual bawhsiat a si zia leitlun mipi theih ih ausuah tertu, Chin human rights activist Cheery Zahau cu Chinworld.info in interview nak kan tuah ih, a hnuai ah siar theih ih tarlang a si ...

 

Cheery Zahau le BBC palai Chin State fehnak video clip:> http://www.vimeo.com/12134552

 

CW:   :Na hmin ngai, na suahnak khua le a tu  na umnak hmun pawl in sim thei pei maw..?

CZ:    :Ka suahnak khua ngaingai sim cu ka duh zet nan, ka sungkhat pawl sahimnak a siatsuah  ding ti ka phang deuh, ka nu le pa cu Falam Peng ihsin Kalaymyo ah an vai. Cun, kan nau nu thawn Kalaymyo ih Chin khua pakhat ah kan suak. Cucu ka suahnak hmun ka sim thei tawk cu si. Ka sentet rualpi pawl cun Certe/Ceri tin in ko.

(zuk: BBC crew & Cheery Zahau)

 

CW:   :Na fimthiam zir nak lam teh in ruah thei pei maw ?

CZ :   :Kawlram ah phun 10 ka ong, cun Mizoram ah phun 12 ka kai ih, ka theh hlan ah human rights leh democracy campaign ah ka tel cih, tlawngkai sal ding in can ka nei nawn lo. Cu theh in Bangkok ah , Alternative ASEAN Network on Burma (Altsean Burma) timi organization ah Internship Program ka kai, himi program ah hin International Human Rights laws, critical thinking, research, politics, campaign and advocacy tuah dan pawl kan zir, M.A level a si. Tuhi Australia ah M.A kai dingin ka timtuah aw rero lai. Pathian in rem a ti len, kumkhat sung ca ka zir sal ding.  

 

CW:    :Women’s League of Chinland (WLC) ah coordinator in kum ziat sung na rak tuan?

CZ :    :Women’s League of Chinland hi December (1-4), 2004 ah Seminar on Strengthening Unity and Solidarity Among Chin Women timi ihsin rak din suah mi asi. Cun December 4 ah mipi hrilawknak kan tuah ih, May 2007 tiang term khat coordinator in ka tuan. May 2007 ah hrilawknak kan nei la la ih, cumi ihsin May 2009 tiang coordinator dinhmun in ka tuan a si. WLC rak din tu bul bik pakhat ka si ve ruangah ka lungkim zet. Cun himi kan din lai ih ka tuanpi Pi Nawn Dim, Pi Zidam, Pi Kyi Kyi, Pi Tapaw, Pi Saidi, Joyce Thluangte(Joyce Falam) pawl hi ka ngai hai zet theu. Anmah pawl hin Lainu pawl kan milai canpual kan theih suah theinak dingah hma nasa takin an la a si ti hi, kan mipi pawl theih ding ah ka duh zet. Himi sungah an hmin ka sal thei lo mi nucang tha zetzet tla an um lai.

 

CW:   :Atu laifang ziang mi Organization ah ziang mi position thawn hna na tuan rero?

CZ :  :A tu hi Human Rights Education Institute of Burma (HREIB) ah Human Rights Program Coordinator in ka um. HREIB hin India-Burma ramri, Thai-Burma ramri leh Chin-Burma rami, cun ramsung ah projects leh field trainers mi 50 lenglo a nei. Cumi team pali pawl management/supervising hna ka tuan. Cun Universal Periodic Review (UPR) timi UN Human Rights Council (HRC) sungah mechanism pakhat a um. Kawl ralkap cozah cu February 2011 ah UN HRC cun review a tuah ding, Cumi hrangah Kawlram ihsin Civil Society Organizations pawl report leh advocacy tuah theinak dingah HREIB cun hma a la rero. Cumi project cu tunah ka buaipi rero lai fang a si. Cun, Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) thawn a pehpar aw mi meeting leh regional consultations pawlah Kawl ram ai awh in ka tuan rero. Himi ah keimah lawng si lo in, HREIB ih director Saya Aung Myo Min leh mi dangdang pawl tla tuanvo hran cio la in kan tuan tlang theh a si. A dangdang HREIB aiawh, Burma aiawh leh Chin organizations dangdang bawmnak (funding and campaign/advocacy) lamah ka tel nak a um, ka lo sim cawk zik lo.

 

CW:   :Atu Indonesia ram ah na si tin kan thei. Ziang mi meeting si na rak kai?

CZ :   : Si, Indonesia ah meeting ka kai. Tui thla sungah Indonesia ka voi hnih feh nak asi. Tuitum kan meeting kai mi cu Regional Consultation on Advancing Women’s Human Rights Advocacy timi a si. ASEAN hruaitu pawl cun Asean Inter-governmental Commission on Human Rights (AICHR) timi cu October 2009, Hua Hin, Cha-am, Thailand ah a nemhnget. Cun Asean Commission on the promotion and protection of the rights of Women and Children (ACWC) cu April 2010, Hanoi-Viet Nam ah a nemhnget. Himi commissioners pawl cu ASEAN cozah 10 (Brunei, Cambodia, Indonesia, Lao PDR, Malaysia, Burma/Myanmar, Philippines, Singapore, Thailand leh Viet Nam) cozah pawl ih thlah mi an si. Kan nih CSO/NGO pawl in Southeast Asia Women’s Caucus tin kan din mi a um, cumi ah ram 11, Asean ram leh Timor Leste (East Timor) tin kan theih theu mi pawl kan tel. Cumi Women’s Caucus cun himi AICHR leh ACWC commissioners pawl ton nak kan nei.

 

CW:   :Na kum kum (7) lai ih a rak cang mi 88 Uprising thawn pehpar aw in-- na thinlung sungih feeling dan pawl na Face Book ah mal lai na ngan mi kan hmu. Chin mipi ih thei fiang sinsin nak dingah in sim sal thei pei maw?

CZ :  :8.8.1988 ih student uprising a um lai ah, kan khua ah middle leh high school pawl in demonstration an nei ve, cunah ka Ni cu high school leader a si vekin tlawngta pawl hmai ah thu a sim. Cunah in hruai ve. A sim mi cu ‘democracy kan ngah len, tlawnginn tha te kan nei ding, saya leh sayama pawl hlawh tha ten an nei ding, tlawngin bualrawn tha ten kan nei ding, cabu leh ca ngan nak bungrua tha ten kan nei ding, kan tlawng hma a sawn ding’ timi a si. Cumi cun tui ni tiang ka nun ah hmual a nei, democracy leh human rights ngah tengteng a tul zia nitin ten nun in sim tu ah a cang.

 

CW:   :Kandung nai BBC palai Simon reeve le midang pahnih pawl Chin ram na fehpi nak thuhla kha kimcang deuh in in ruah thei pei maw..?

CZ :   :Si, Kawlram (Burma) thuhla kan rel tikah Pi Aung San Suu Kyi, 88 uprising, Saffron Revolution, Karen thuhla pawl hi rel hlawh bik a si. Asinan, kan laitlang ih mipi harsat tonnak hi mainstream media ah rel lan a si dah lo. Cumi ruangah BBC pawlin in rak contact tikah thu tha ten ruat in leh upa lungfim, ka hnatuanpi pawl, ka nu leh pa khal rawn in himi BBC group pawl cu ramsung hruai ding in ka lungkimnak a si. Laitlang hi voi tam zet a thup ten ka lut nan, himi tum cu kei tla ka thin a phang zet.

 

Harsatnak cu kan tawng tam zet. Kan mah Laimi lala sung ihsin himi program a suah thei lo nak dingih dangtu kan tawng. Cun, kan Lai ralkap CNF pawl thawn cooperation kan nei thei lo. Cuhlei ah India Intelligent pawlin BBC Laitlang lut ding cu an rem ti lo. Asinan, himi kan pal tlang lo len, ziangtik hmanah Laitlang/Chin State tuarnak hi Leitlun mipi hmuh ah pholang theih a si lo ding tin kan ruat fawn. Laitlang kan thleng ih, zan riah kan tum lai fangah peng 3 hla hrawngah ralkap an um tin thu kan thei. Khawsung pawl cun riak dingin in duh ko nan, anmah sahimnak (security) kan ruat ruangah riak loin kan kir. Nikhat pum hlum Laitlang ah kan um. Himi kan fehnak ding ah thla 6 lai kan timtuah aw a si. Cun, himi BBC crew pawl hi hnatuanpi an nuam zet, midang journalists vek an si lo, Leitlun ram harsa leh tihnung hmun ah voi tampi khual tlawng dah an si tikah, khual tlawn pi an nuam zet. Himi program a suah thei nak ding, dunglam ihsin tha nasa zet in pe tu an um, cucu ka rualpa Khin Htun leh ka nu leh pa an si.                             (Zuk: Zaangfak za Chin State nauhak pawlih nunram thenkhat)

 

CW:   :Himi Tropic of cancer series ruangah Chin miphun hrangah ziangmi thathnemnak a um thei ding tiah na zum.?

CZ :   :A tlun lamih sim zo vekin, Chin mi thuhla Leitlun mipi theih ih pholan a si. Himi an theih cun, cozah tampiin in bawm a tul zia an thei ding. Bawm ka ti tikah ramleng um organizations pawl lawng siloin, ramsung organizations pawl tla an tel a si. Ramleng ihsin kan au tikah ram sung organizations pawl in bawmnak a ngah mi a pung theu timi hi kan theih suah mi a si.

 

Cun, Chin mi  hrangah long-term ah a tangkai nak cu Kawl ralkap pawl ih tiduhdahnak leh ukbetnak pawl hi kan pholang thei a si timi tarlan ngam a tul.

A dang leh ah cun ramdang ih um mi kan Chin mino leh nauhak pawlin Laitlang thuhla hi an thei ban nawn lo tikah, cu pawl lakih awareness tuah a tul zet.

 

CW:   :Na hnatuan mi pawl ih hmuar neih nak le hlawhtlinnak? (human rights hnatuan nak ih na experience mi in ruah thei pei maw..?)

CZ :   :Human Rights hna ka tuan nak ih hlawhtling zet ka ti mi pawl cu:

Chin minu tam zetin an milai canvo an theih nak ding ah tin , Training program kan neih mi ruangah human rights leh nu pawl copual (canvo) thei tu milai kan pung vivo.

 

WLC vekih Chin hnam/peng kim zetih tel thei nak pawl kan din thei.

Domestic Violence against women, nu parih thahrumthawhnak ti rehnak dingah WLC leh organizations dang pawlin hma laknak an nei vivo.

 

Chin politics ah mipa lawnglawng siloin, nu pawl aw/ngaihdan/fimnak a tel phahphah. Asinan, hma lak ding tampi kan nei lai.

 

Chin State ih milai canpual siatsuahnak (human rights bawhsiatnak) pawl leh ralkap uknak thatlonak pawl Leitlun theih ah, UN leh ramdang hruaitu pawl hmaiah kan ausuah pi thei. KUM 2007 ah UN Headquarter, New York ah Commssion on the Status of Women meeting nakah Chin nu pawl thuhla ka rak ausuah pi, cumi tum ah Leitlun mipi, a hleice in UN pawl hna a thawng zet ti kan hmu. Cun, US Senators, Congressmen, British Prime Minister leh MP dang pawl, European Union MP pawl leh Asia ram ih ram hruaitu pawl lakah Chin thuhla ka au suah pi.

 

Cun, nu pawl din mi pawlkom (organizations) feh tlang in nauhak tampi cu Mizoram leh Chin State ah bawm an si. Himi hrangah fund hawlnak lamah ka tel thei mi hi ka lungkim zet. Ziangah ti len a tu nauhak pawl hi cathiam ih kan suah lo len, kan Laitlang cu a dungpi ah kan tang ding. Kan Burma ram kiangkap Thailand, India, China kan zoh tikah hma an sawn tuk, cun Kawlram kan zoh tikah State dang pawl cu ram leilung tha an nei. Cumi pawl thawn level feh thei ding cun fimthiamnak (education) kan poimawh bik.

 

CW:   :Na hnatuan nakih lo challenging tu bik le na hlawk pi mi bik teh?

CZ :   :Human rights hnatuan cun Cozah lawng si lo, society ah tla challenge tampi a um. E.g Mizoram ah kan Laimi kut hnatuan leh mi inn um pawl an pu le pawl in hlawh an pek duh lo tikah, cucu human rights violations a si, cumi bawm thei ding cun Mizoram ih um mi dan pawl, bawm thei tu ding pawl hawl ciam mam a tul, a cancan len hlawhfa sawrtu (employer) pawl thawn hmaiton (face-to-face) ih kan biakawk can a um. Human Rights kan ti tikah danlo, diklo, ukbetnak pawl do tel theh a tul. Cun, mah leh mah khal cek awkfel nak (check and balance) tuah ringring a tul. Ka thinlungput hi tan lam a nei maw, duhsakbik mi a nei maw, mipi pawl cu thupi bik pakhat nak (No. 1) ah ka ret maw, mipi canvo ding keimah hrangah ka hai mi a um maw, himi pawl hi check awk ringring a tul.

      (Zuk: An hmaikhua a fiang hrih lo mi Chin State ih nauhak pawl)

 

Ka hlawkpi zet mi cu, ka thinlung sung zetih lungkimnak ka neih mi hi a si. Ziangvekih sumpai, taksa leh thinlung lamah harsatnak ka neih khal len, nauhak kan bawm mi, minu training kan pekmi, mipa ka hnatuanpi leh in bawmtu pawl ka vun ruat ih, ka lung a kim ringring.

 

CW:   :UN telin international community pawlin Burma ram human right dinhmun thatnak ding hrangah an tuan tawk in na hmu maw..?

CZ :   :Human Rights lam in kan zoh a si len, an thei tawk cun UN khal in a tuah ko, Human Rights Special Rapporteur a thlah, UN General Assembly in Kawl ralkap cozah parah sawiselnak ca a suah, Conventions dangdang ih committee pawlin thusutnak khirhkhan zetzet an sut. Asinan human rights leh “political will” timi hi then theih a si lo. Thimnakah, UN Security Council ih thutluknak (resolution) a tuah duh tikah China cun a veto cingcing. Simduhmi cu China hin kawlram thatnak dingah China kumpi thuneihnak hman duhnak ‘political will’ a nei lo. Cucu human rights activists pawl thin tiheng ter theu tu bik a si.

 

Thil pawimawh zet mi cu, UN leh ramleng bawmnak hngakin kan to ringring thei lo. Rampi thleng awknak (Political change) hi ramsung leh kanmah Kawlram mi nasa zetih cangvaihnak lawngin a thleng thei mi a si. Himi mipi cangveihnak (social movement and political movement) pi a thleng ding hi China khal ih a tih zet mi a si.

 

CW:   :Hmailam canah a hleice in Chin state ih human rights famkim kan neih thei nak dingah ziangti vekin hmalak peh a tul tiah na ruat?

CZ :  :Chin State human rights famkin kan nei thei nak ding ahcun Federal Constitution ah democratic principles hmangin dan thuthlung kan ret a tul. Cumi cu a tu ralkap uknak ihsin suakmi Constitution ah a tel lo ih, a tel theinak ding lamzin khal a hla zet. Asinan, grassroot level ah human rights education hi informal education in kan pek ringring a tul. Simduhmi cu training programs tampi kan tuah a tul.

 

CW:   :Tu fang Chin ram le Chin miphun pawl parih milai covo dinhmun na hmuh dan?

CZ :   :Kawl ralkap cozah hin kan Chinmi pawl ih milai covo pakhat hman upat mi a nei lo. Universal Declaration of Human Rights (UDHR), UN in 1947 ih a rak tuah thawkmi kan zoh a si len, Chin mi pawl hrangah cun cahnah parih ngan mi menmen (paper menmen) vek fang a si. Himi UDHR ah article 30 a um ih, cumi sungah covo articles 1-27 tiang hi ralkap cozah in a pah bal, a bawtsiat theh.

 

Himi covo kan theih lo ruangah an duhduh ih in uk thei nak san khal a si. Cun, mino pawl ih kan thinlung leh thluak hi Kawl ralkap cozah in nasa zet in in siatsuah. Politics ah leh social justice lamih kan hawi thei nawn lo nak dingin, a phunphun kan mit leh kan hna a phit.

 

Kawl ralkap cozah hin Convention on Elimination of all forms of Violence against Women (CEDAW) leh Convention on the rights of Child (CRC) timi UN thuhlung cu ratify (a pom, nemhnget) nak a nei nan, a sung tel article pawl cu pakhat hman a thlun lo.

 

CW:   :Chin Society ah a tlangpithu in nunau mipa thleidan awk nak hi zinag tin na hmu?

CZ :   :Si, nu leh pa thleidan awk nak hi a thuk zet. Mipa pawl thinlung sungah a hnget zet mi cu ‘Nunau fimnak in tiva ral a kan lo’,  ‘Nunau sia le hruangsia cu thleng kel’, ‘Nupi leh Darkhuang cu cum kel’ tivek pawl hi nu parih hmuhsuamnak, nekrawknak tongkam pawl an si. Himi vek thinlung kan neih sungah cun democracy leh human rights ngaingai neih khal a theih lo ding. Chin mipi (population) ih a hrek hi nu kan si, himi population hrekkhat kan ukbet/hmuhsuam asi ahcun kan hnam hmasawn nak a ti muang zet ding. Nu pawl copual/vo a kenkawh tu ram/hnam kan zoh asi len, an society cu hma a sawn in daihnak a um zet. Thimnakah, Norway, Denmark, Sweden pawl zohthim ding an um, cun a negative zawngih zoh thim dingah Arab ram pawl, Africa ram pawl kan zoh thei. Cumi ram/hnam dinhmun zoh in khuimi si model kan lak duh dueh?

 

CW:  :Atu Election lut in Chin ram hruai tum rero tu Chin Party pawl hnen ah  Activist pakhat dinhmun in sim duh mi leh na cah duh mi a um maw?

CZ :   :Election ih a tel ding party pawl hnen ih ka cah duhmi tam zet lakah poimawh ka ti mi zual bik cu 2008 Constitution thleng ding ih hmalak a si. Himi constitution hi party pawl hmuahhmuah fimkhur zetih kan zir cian a tul. Kan hnam kumkhua ih sal in thlen thei tu a si. Cun, Unity/lungrualnak a pawimawh tuk. Party sungah si maw, party pakhat leh pakhat lakah si maw, Chin issues ah cun pumkhat kan si a tul. A dang leh cu Kawl ralkap pawl ih propaganda hnakin mipi leh opposition aw tha ten ngai a tul. Himi pathum an thelh pang le kan mipi in an hnenih beiseinak an neih mi pawl cu manneilo ah a cang ding.                                                           (Zuk: Cheery Zahau le Chin nauhak 2 thu an rel tlang lai.)

 

Cun 2008 Constitution siseh, election laws siseh, national convention siseh pakhat hman democratic principles ih tuah mi a um lo.

 

Constitution thuhla thawn pehpar aw in ramlengah siseh, ramsung ah siseh thu rel khawmnak (debate) kan tuah thei ka bei sei ngaingai. Ziangah tilen, ram uknak hrambik a si ruangah mipi in kan theih a poimawh tuk.

 

CW:   :Chin Numi pawl hnenah ziang tin tha pek nak na sim duh??

CZ :   :Nu pawl ih kan cahnak pawl kan theih hngilh lo a poimawh zet. Thimnakah, innsangah pasal, fanau hrangah an thazang bik kan si timi theih ih, cumi thazang cu a tha zawngih kan hman a pawimawh. Cumi sim tikah innsang enkawl lawnglawng hi kan hna asilo, coka ih um ringring hi kan hna asilo. Cun, nu leh nu harsatnak leh bawmtulnak kan tawn canah tharual zetih kan bawmawk a tul.

Innsang sungih thahrumthawhnak rehter dingin hma nasa zetih kan lak tlang a tul lai. Netnak ih ka sim duh mi cu Thufim 31: 10-31 tiang hi kan siar ringring dingah ka duh zet.

 

CW:   :A lo contact duhtu pawl hrang ah contact nak ding?

CZ :   :In contact duh tu pawl hrangah cheeryzahau@gmail.com, facebook or skype ah contact theih ka si.

 

CW:   :Chinworld siar tu pawl hnenah cah duh mi na nei asile…?

CZ :   :Chin world website nan tuah hi a tha ka ti zet, Laitlang thuhla famkin leh Kawlram updates nan tuah thei ih, nan ti tha ngaingai.  Ka cah duhmi cu Chin mino ramsung, ramleng um pawl kan cak a tul zet. Cumi mino cangvaihnak cu upa (kohhran, politics leh zirnaklam) ih hruaitu pawlin thiam zetih tha kan pek a tul. Europe ram dangdang, Asia ramah siseh ka khual tlawnnak ih ka hmuh mi cu, mino pawl cahnak ah social leh political movement khal a cak. Cumi cun ram thansohnak a thlen ter.

 

CW:   : Man lo zet cing ten hi zat tikcucan in pek ruangah kan lungawi zet.

CZ :   :Mipi hnen ih cah duh cah theihnak lamzin in awngsak ruangah ka lungawi.

             

Chinworld Team

 

Copyright ® 2008 chinworld.info