Eden thar nuam ah
A hlum zet mi Yangon khawpi sung May thla ni ling laifang ih cawlhni veikhat cu, thawsa reh deuh hen seh tiah ka u tei inn lam ka va leng. Innsung ka va lut cu "Ni a va ling ve, ziangruangah si pei hi tluk lawmlam ih thaw a sat thiam" ti ah ka u cu a rak phun hnuaihno rero.
Kawlpawl ih tidai theh puai (water festival) thlen hlanih an inn ka va len tum khalah, " kan nauhak deuh lai ah hiti vek tluk ih thawsat khal ka thei dah kel lo," ti ah a hrang zawk rero zo. A si ngai kandung kum lam thlatang khal a cem ral lak men, Yangon thlatang cu thlatang tiih rel tlak khal a siin ka hmu hrimhrim lo.
Hihi ram hlumnak ih um pawlin kan leilungpi a hlum so vivo nak parih kan rak tuar ve mi thenkhat pawl a si. Cuti asile ramdai ih um milai pawlin teh kan umnak leilungpi, tui hlan hnakih a hlum so vivo nak parah an rak tuar ve pei maw? Himi thu thawn pehpar aw in kandung 1999 hrawngih Japan ram Nagano hmun, Komoro khua ih va tlawng tu pakhat cun hitin a sim.
"Hi hmunram ka va thleng cu ka thlennak inntek nu hi kum 80 ral kai zo, Japan pitar nu a si. Cui pitar nu thawn cun titi thunuam rel phah in Komoro khua cu ka hrangih ramdai le ram nuam a si zia thu ka sim. Cutikah anih cun Komoro hi tuihlan ahcun tu hnakih a daih hleice thu siseh, kan umnak leilungpi a hlum so vivo ruangah tui hlan vekih a daih nawn lo thu pawl in rak sim ciamco" tiah a ti.
Green House pawl ruangah
Kan leilungpi tuihlan kan pupa san lai hnakih a hlum so vivo zia cu zumnak men lawng silo, a takih hmuh theih rori khalin a um a si.
Scientist pawlih sim danah, kan umnak leilungpi hi tuihlan kan pipu san lai hnakin tu vekih a hlum so vivo asile Vur-tlang tum zetzet, vur tlep pipi pawl an ra zup ral dingih tidai ah an cang thluh ding. Cumi pawl cun leitlun tifinriat tidai a karh ter dingih hmun thenkhat pawlah tidai in a khuh thluh ding.
Leitlun mithiam a tam sawn pawl cun kan hmailam kum zabi pakhat sungah a tui tipi kap tidai hmaitlang san lam hnakin tipi hi 2 ft ihsi 3 ft tluk a ra thang ding tiah zumnak an nei. Cuti asile cui zumnak cu mi tampi hrangah manglam suangtuahnak vek men tla a si thei. Cuti asilo hmanah cui thu cu mi pakhat hrangah ziangso a thupit nak um? A se bikah tuah a tul ding mi tuah ding thu hla men lawng asi, ti ah na ruat tla a si thei.
Cuti asile "sim hmuahih lunglo, hmuhton lawngih zum" an rak ti si, Maldive tikulh ramih a um tu milai 214,000 pawl cun tu ah an zum thluh ta riai!! ziangruangah tile Maldive ram hi India tipithuanthum sungih tikulh fate te 1,190 pawl thawn a komkhawm aw mi ram fate pakhat a si. An ram leilung a tam sawn hi tipithuanthum hmaitlang san lam hnakih 3 ft tluk hman sang lo a si. Leitlun tipithuanthum tidai hi kum 5 ah 1 inch tluk a than vivo ruangah tu ahcun Maldive ramih tikulh 3 tluk cu tipi sungah an pil ral thluh zo.
Hiti vekih kan leilungpi a hlum vivo ahcun a tang lai mi Maldive ramih tikulh dang pawl khal kan hmai kum zabi sungah tipithuanthum sung an pil thluh ding thu hi vun hisap sak ve hnik hman. Culawng hman asilo, hiti vekin kan leilungpi a hlum vivo asile Bermuda tikulh, Carribian tikulh pawl telin leitlun hmunram thenkhat pawl khal muang teten tipi sung an hloral thluh ding thu cu a fiang ko ti ah Scientist pawlin an sim.
Hi vial hman asi hrih lo kan umnak leilungpi a hlum vivo ruangah lei parih a um mi thingkung pawl, ramsa pawl tla Hmar (North) lam, hmun daih nak ram pawlih an cer awk thei lo asi ahcun an cimit thluh ding a si ta mai. Panda Savom pawl, Sui Phengphehlep pawl, Walrus pawl tla cu an cimit lohli thluh mei ih zum a si.
1992 kum Brazil ram Rio de Jenairo ih an tuah mi leitlun ram pawl an sumdon thanso nak cawl lo dingin le kan leilungpi muang tete ih a ra hlum so rero mi kham dingin programme pawl an rak duang. Cun kandung 2002 kumah S.Africa ram Johanesberg ah World Summit an tuah ih, cutawk ah khal palai ra feh tu pwlin kan leilungpi ra hlum so vivo khamnak ding hrang nasa zetih tan la dingah leitlun ram hruaitu pawl an forhfial aw. Cunlawng hman a si lo, kandung June ni 6 – 8, 2007 Germany ram ih G 8 summit anneih nak khalah kan leilungpi hlum so vivo ruangih nikhua umtudan thleng danglam aw mi zia um ter nak dingah an ram meikhu suah ter mi pawl thun dingin lungkim tlangnak an nei a si kha.
Kan leilungpi muang tetei a hlum so vivo ruangih nikhua umtudan thleng danglam aw mi hi thenkhat tamtak cun thlalang kulh pit innpi pawl ruangah a siin an thei. (Greenhouse Effect) an timi, thlalang kulhpit innpi vek ruangah a si tiah an zum. Cumi umzia cu a hlum deuhdeuh mi kan leilungpi hi Botanic hmuan pawlin thingkung thenkhat phunnak ding hrang a tulsam ding mi gas hlum pawl kilhim tu dingah tiin thlalang kulh pit innpi (Greem House) an tuah mi sungih luh tikah a sungih nikhua umtudan an tahthimnak a si. Cuti vekih kan leilungpi khal a hlum ve ruangah leitlun nikhua umtudan hi a thleng danglam aw ve tiah an zum.
Green House Effect
Leitlun hlum so vivo ruangih boruak ra thleng danglam aw mi hi lei par thli zuangzam mi sungah malte te a ra tel tam sinsin mi gas pathum pawl ruangah a si. Cui gas pathum lakah kan leilungpi hlum sin sin ter nak ding hrang zatek ah 50% ttuanvo a nei ti ah Scientist pawlin an puh mi No.1 nak gas cu Carbon dioxide a si. Hi mi gas thli sungih a tam thawk nak hi 1850 kum hrawng ihsin a si ding, ti ah zumnak a um. Thu ngai ten kan sim asile kum zabi 19 lai hawl hrawng tiang kha cu milai, ramsa pawl kan thaw kan thawt suah mi siseh, thingkung le ramsa pawl an mahte thihthih ih an siat ral nak pawl fang ruangah leipar thli hrang mi sungah Carbon dioxide a um in a pung ter fang.
Asinan kan nih milai pawl hi kan mamawh mi thacak (Power) kan ngah theinak ding hrang, Lung meihawl, zinan, thing tivek pawl kan rawn nawk alh thlang. Hiti vekih thacak nasa zet le a hleiluat ih kan rawn hman thawk ihsin kan thawthawt mi thli sungah Carbon dioxide ih tam lam, hlan kan pupa san lai hnakin a ra pung so thawk. Hi CO2 gas hi thingkung pawlin mamawh zetin rak hip lut rero hman khal hai sehla a hleiluat tuk tikah an thanlennak ding a dawnkham sawn a si. Leitlun thli bawmpi hlum dingih a tuahtu gas dang pahnih tla cu Mitein le (CFC) an timi pawl tla an si. Kan leilungpi hlum so vivo ter nakah hi gas pawl hin zatek ah 25% veve mawhphurh nak an nei.
Mitein gas kan timi cu, kan loram meisa nawhkang nak ruangah siseh, hnawm hlon nak khur tum pipi pawl, sa, hnawi le eitha thil dangdang ngah theinak ding hrang milai pawlih kan vulh mi, innzuat sumhnam, (eg. Tu, Caw, Naa, Kel, Kala-uk) phun pawl a si mi, pumsung rawl a thial sal tu pawlih ek thawh mi ihsin a ra suak.
Tulai fang leitlunah hiti vek innzuat sumhnam millions 30 lenglo a um zo tiah zumnak a um. A tu leitlun thli zuangzam mi pawl sungih Mitein gas tam lam khal hi, tui hlan kum 300 hnakin a lethnih rori in a tam sawn zo a si. Hi Mitein gas than cak lam hi kumkhat ah 1% ti a si ih, kan hmai kumzabi ah teh ziang tluk a ra thangso cak ding ti cu ruah theih cia a si ko.
Kan leilungpi ti hlum tu a dang gas pakhat leh cu thli dai suah ter nak cet (air condition), Vur bawm (refrigerator), Sam ti ro nak vekih an hman mi, a sem ih sem ter nak cet (spray) bawm pawl sungih an hman mi (CFC) gas hi a si. Hi gas ih sual zia cu thlisa a hip tang lawng si lovin Ozone pop tumpi tiang cang dingih a tuahtu khal a si. Cumi ruangah leitlun thingkung pawl, ramsa pawl tla cun ni eng le ni sa muang tete’n an tuar thei lo deuhdeuh ding.
Greenhouse Effect hrangah pakhatkhat kan tuah thei ve pei maw?
Tuah thei ding. Asinan, vei le khat ih tuah cu a harsa zet lai ding. Cuti asile ziang mi pawl ziang tin kan tuah pei ? Carbon dioxide pawl suak mal dingah Organic thilri pawl asi mi Lungmeihawl, Zinan, Zanthing kan hman mi pawl ai awh tu dingah "Ni" tha , "Thli" tha pawl kan hawlsuak a tul.
Kan leilungpi ti hlum vivo tu ih a poimawh bik pakhat cu kan mah milai pawl hi kan si. Curuangah sualnak pakhat hrangih sir awk hna hman kan thiam asi ahcun kan nungcang umtudan kan thleng thiam a tul. Thuthim nakah US ramah Christmas thingkung lem pawl cu thingkung ngaingai aiih hmang dingin kimvel kilkhawitu pawl (Environmental Group ) in an forh. Cun, thingkung thar pawl phun sal nak hi mah le sehvel kilkhawi tlang vialvo nak khal a si ter.
Ziangruangah kan ti asile thingkung pakhat hin kumkhat sungah thli sungih a tel mi Carbon dioxide 44 pound tluk a hip thei a si. Christmas can tha vek, puaipi tuah nak nikhua dingah Far thing pawl tla cu kumkhat ah 3.5 million tluk an hau ih, January tla ah tan bel theh salin an ret khawm theu. Hiti vekih thingkung an haunak ruangah thli lakih tel Carbon rak hip theitu thingkung pawl an siatsuah ter lawng si lovin cuti ih an thing retkhawm nak ihsin kum 30 a rei tikah a rawp dingih Carbon dioxide suak a ti tam deuhdeuh ding a si.
Mitein gas mal sin sin ter ding cu a olsam deuh ding tiah an sim. Cumi lakih a ol bik ding pakhat cu, pumsung rawl a thial sal theu tu kan ran vulh mi pawl cu, hri(fibre) a tel mal mi rawl pawl pek thleng ding hi a si. Ram thenkhat pawl cun an tuah thawk rero zo.
CFC Carbon an hman mi hi cu kan kham thei bepbep a tul. Himi hman ai ah a dang pakhat khat ih kan thleng hrimhrim a tul. Tulai ah himi gas tha hmangih sii kahnak hnakin pump hmangih si kah nak thilri pawl tuah suak a tul thlang ding. Hi thil hi leitlun ram 50 tlukin an lungkim zo. Thungai ten kan sim asile hitivek thleng danglam awk nak mal tete hin rah tha tampi a suah ter thei asi. Culawng asi hrih lo CFC ih canvo hi titawp/cem ter theitu ding technology (refregerator, Air-con pawlah gas hmang lovin “aw” hmang sawnih thil tidai tertu thiamnak) thar an tuah thawk rero lai.
Kan leilungpi hlum so vivo nak thawn pehpar aw in kan ngaihsak lo mi thil pakhat cu kan umnak khawpi sung pawl hlumnak (The effect of urban warming) hi a si. American ramih an khawpi tam sawn cu kum 2035 hrawngah mipum tinghnih tluk ciar an ra thang dingih cumi cun khawpi a ti hlum sinsin ding tiah an zum hai. Ziangruangah kan ti asile mipum thanso vivo nak, thingkung pawl le hmunram lawng mi pawlah building innsawng tam zetin khua an ra luah thlang ding. Cucu khawpi tihlum tertu lakih a poimawh bik pawl an si ding. An hmuhsuah nakah 1920 ihsi 1977 karlak ih Arizona state khawpi pakhat asi mi Venic ra suak thar mi cun thla-tang hlum lam Farinheigh 4 tluk a thang ter ti ah an sim.
Leilehnak lam, sii a phunphun le a kai sawngaw thei mi virus hrik a phunphun pawl ruangih khua hlumnak, ruahti le hramlak tuupi pawlih thungrulnak
Leitlun khua le ram tamtakih milai pawl kan nuntu khawsak dan ruangah kanmah milai pawl hrang lala ziangtluk tihnungza a si timi hi vun ruat hnik sehla, mangbangza ngaingai a si. Kan kiang le kap ih thingkung pawl sumtuah nak hrangih kan hau rero lai ah cui kan thingkung haunak ruangah cun kan hrang siatnak a ra thleng thei asi tihi kan ruat tuk lo. Inn saknakah, meisa tih dingah, Lo lam hnattuannak thar (thingtlang lo thar) tuah nakah...etc.etc.. ti ah a phunphun in mai duhthusam vekih kan thingkung hau mi pawl ruangah harsatnak thar pawl kan tong thawk rero. Thuthim nakah kan thingkung hau ciamco nak ruangah tidai hip tu thinghram pawl an um nawn lo ih, ruahpi van awn a sur tikah leimin nak a suah ter. Hiti vek ruangah kandung 2004 sungah Phillipine ram thenkhat pawl ah vanduai nak nasa zet a thleng. An tlang thingkung pawl an hau ciamco ruangah ruah a sur ih, tlang a min ciamco a si kha.Tidai rak zawi tu ding thinghram pawl um nawn hek lo. Milai tam zetin an thihphah hlei ah an laitlang khawte tam zet cu leimin in a siatsuah ter thluh.
Hi ca a siar tu rualtha nang na hrangah thingkung pawl siseh, hmuh ding a har thlang zet mi nuai miat pin(kawltong) pawl, ramsa a phunphun pawl an cimit deuhdeuh mi hi “an va ui um so” asilole “aaa...ka hrangah ziang poi” ti ah na ti men ding??.
Thingkung pawl, ramhnuai ramngaw pawl siatsuah ciamco nak ihsin a dawnkham/dodal tu Kiang le Kap kilhim duhnak thinglung a neitu pawl hi mi khermei zet an si tiah thenkhat pawl cun an ti theu. Cuti ih a relsia tu pawl khal hi, hnattuan nak tum zetzet a neitu, sumtuah milian pawl, acozah palai pawl le, hnattuan nak hmunram neih nawn lo a phang zettu pawl an si.
Hivek milai pawlin ramhnuai le thingkung pawl an siatsuah ruangah ramsa ziangzat tluk in so harsatnak an tuar zo? Thungai tei kan sim a si ahcun Rannung lam thuhla a theitu mithiam pawlih hmuhsuah nakah, Leitlun ahhin ramsa phun 1.5 million a um zo ko nan, an hmuhsuak hrih lo mi ramsa 4 million tluk an um lai ding ti ah zumnak an nei.
Cui an hmuhsuah ngah hrih lo mi rannung pawl khal ram hlumnak le ruah tamnak hmunih um pawl an si. A tui thingkung pawl an siatsuah rero mi hin hmuhsuak a si hrih lo mi thingkung ci a phunphun pawl le ramsa thar hmuhsuak hrih lo mi pawl an siatsuah rero thawn a bangrep aw.
Thingkung pawl siatsuah lo ding ziangruangah a poimawh?
Ziangruangah kan ti asile a pakhat nakah thingkung tamzet pawl hi Lo lam hnattuannak, thlai cin nak lam hrangih thathnemnak a neih ruangah a si. Thuthimnakah Virus(hrik) a tuar thei ih kumtluan ih thanlen thei nak thazaang a nei mi Jalisco Maize (Vainim) phun pawl hi Maxico ramih Acre 25 tlukah a kho. Cui hmunram leilehnak hrangih an samfai hlan te ah tlawngta nauhak pakhatin hi thil hi a va hmusuak.
A dang pakhat leh cu milai kan harhdamnak hrangih sii thatha pawl hi thingkung le ramsa pawl ihsin an la suak tam bik. Sii tuahtu pawlih an tuah mi sii thuhla pawl an ngan nakah an thil tuah mi ih 25% tluk hi cu thingkung, thinghnah, hrampi pawl ihsi an laksuah mi a siih, zatek ah 3% tluk cu ramsa pawl hnen ihsi an laksuah mi a si. Curuangah ramngaw pawl a siatbal thluh ih, an hawl hmuh hrih lo mi le hminsin hrihlo mi thingkung pawl, nunnak nei ramsa pawl an cimit thluh asi ahcun milai pawlih kan natnak hrang tuamhlawm awk nak dingih a poimawh zet mi sii thatha pawl kan sung thluh ding.
Leilehnak, thlai cin nak lam le sii pawl hi milai thazaang ngah nak le harhdamnak hrangih a poimawh zet ruangah an mah thawn a pehtlaih aw mi ramngaw pawl siatral ter lo ding a thupi zet. Hi lo dang poimawh zet nak a neih leh mi cu thingkung pawlih hmaikhua hrangah a si. Asile, ziangruangah timi kan zoh hnik pei.
1980 kum thawk lamih an hmuhsuah mi AIDS natnak hi leitlun pumpi ah a darh theh zo. Hi natnak tihnungum zet, a dam ter theinak sii an hmuhsuah hrih lo mi ra suahnak hrampi cu Africa ram, Zawnghring cikhat pawlah an hmu tambik ih milai pawl hnenah zinkawng pakhat khatin a ra kai.
Culawng silo, Carribian tipi kiang kapah flu like Dengue asilole Break bone fever tiih an theih lar mi {sikserh natnak cikhat} natnak tihnung pakhat a um hrih. Hi natnak a suak tertu hrik hi Filo Virus tiah an ko. Virus zohnak durbun thawn tha te ih an zoh tikah khauhsuai (noodle) suan hmin mi vek tawn a bangrep aw in an hmu.
Hi natnak hrik hi Ebola virus tiih theih lar a si. Ebola hi Africa ram pakhat a si mi Zaire ram hmar lamih um Ebola tiva ah 1976 kum ah khan an rak hmu thawk. Hi tiva kap ih a um mi khawte 55 pawlih tlangpar um midum hnam cikhat pawl cu a hmaisabik ah an lu a na thawk. Cun, an khua a sik. Cumi thluh ah an thisen pawl a ra khal ih, an thisen cu an hnar ihsin le an kaa pawl ihsin a ra suak ciamco.
An taksa pawl a ra zeng ih, an thahri pawl a dir aw ciamco. Netabikah hi natnak a kai tu lakih 88% cu zarhkhat sungah an thi thluh. HIV, SARS le Ui-aa natnak thluh ah Ebola hi a kai aw ol zet mi natnak tihnungza a si.
Preston an timi pa cun khawhlumnak hmun ruahti pai thingkung pawl reem thluh nak ruangah kiang le kap buai nak le natnak hrik pawl khawpi sung an ra luh theinak ih an pehtlaih awk dan thawn pehpar aw in fiang zetin a sim.
Ziangruangah kan tile khawhlumnak hmunih ruahti pai thingkung pawl hi natnak hrik umnak hmun asilole a khawlkhawmtu pawl an si. Cun, thingkung tinte, rannung tinkim pawl khal a danglam zet mi hrik pawlih inntek pawl an si.
Thuthim nakah milai pawl hi Raibur natnak hrik phun 100 lai kan pai thei. Cumi kan hrik pai mi pawl khal cu milai taksa par lawngih nung thei pawl khal an si. Leitlun milai kan zaten thi thluh ding bangta sehla hi hrik pawl hin rannung pakhat khat par kai ih an nung thei a si ceng lo ahcun an cimit thluh ve ding ti cu a fiang.
Kan kiang le kap tidai, leilung, thli, tlangpar le hramlak thingkung pawl, nunnak a neitu ramsa pawl pakhat le pakhat pehtlaih awknak (or) tul sam awk nak (eco-system) hi thingkung pawl an cimit thluh asile an nih khal an rak siat ral thluh ve ding. Cuti asile ziangtivek thil a thleng thei? An hnenih a bet mi virus pawl hi rangnung hrawkhrawl pawl tak an si. Beu nak ding an neilo asile laitlang/thingtlang lo vattu pawl, ramtawi ih a vaksuaktu pacangtha pawl hnenah an kai mai ding.
Mawtaw, Lawng, Jet vanzam pawl to in khawpi le khawte pawlih milai umnak innsungah an ra lut ding. Hrik thenkhat pawl cu hritlang awmna tivek fang lawngin in ra siatsuah ding nan, Ebola vek hrik pawl cun thihnak tiangin buainak in ra pe ding.
Zaire ramih khawte mi le sa pawl thattu Ebola virus ra suahnak hmun kha ziang an cang? Khami hmunram pawl kha an khar pit. An umnak inn pawl, an mithi ruang pawl cu meisa in an ur kang theh. Curuangah hi natnak hrik darhzai ding bulpi bik an kham thei phah. Asinan, Ebola suahkehnak hrampi a cem zo timi cu zo khalin an zum ngam cuang lo. Ziangruangah kan ti asile hi naknak hrik hi milai pawl thawn Jet vanzam to in leitlun hmunkhat ihsi a dang hmunkhat ih an thawn awk thei ruangah a si.
Culawng asilo.Khawhlumnak hmunih Zawng rual le ramsa dang pawl kai ih leitlun ram tamzet laboratory research tuah nak ding hrang a zuar rero tu khal an um. Hi natnak hrik pawl ziangti vekin a karhzai thei timi thuthimnak lo hmuh sehla. Ebola thawn pehtlaih awk nak a nei mi natnak, virginia hmun Reston laboratory sungih zawng pawlin an rak nei ngah ih, an thih phah thluh a si kha. Laboratory sungih hnatuan pawl an him thluh man fang fangih a tawk deuh lai.
Cun, 1967 German ram Marburg sii zingzoi nak laboratory sungah mithiam pakhat cu Uganda ram ihsi a ra thleng mi zawng hring pawl a zingzoi nak ihsin Ebola natnak hrik a kai ngah ih, amah a thih phah hlei ah cui hmunih hnatuan tu milai 3 in an nat phah thluh. Hi zohthimtlak thil thleng mi hin thingkung pawl mai duhduh ih hau ciamco nak ihsi a ra thleng mi buai nak a lang ter. Preston cun, “hi thil thleng mi hi thingkung le ramhnuai pawlin nasa zetih phuba in lak nak ( in thungrulnak) a si” tiah an sim.
Hnawmhne le leitlun.
Thungai te’n kan sim asile atu kan rel rero mi kiang le kap kilkhawi harsat nak timi pawl hi thingkung a hau ciamco tu pawl, hnatuan nak cetzung innpi pawl tuahtu, meikhu pawl tlun van ih a suak te rero tu pawl thawn lawng an pehtlaih aw tla na ti pang kei. Kan leilungpi parih a tlangleng rero tu milai pakhat ciar thawn khalin kan pehtlaih mi thil a si.
Kanmah milai pawlih kan tuah mi thil ziangkim hi kan kiang le kap hrangah rahsuah mi a nei ringring. Kan nih pawl hi fate nu le pa kan ra si hnu ah simaw, thingkung pakhatkhat kan hau canah simaw, a lo bik ah sweet (thlumte) tuamnak cahnah, kuak bul te pakhat kha lamzin par, pangpar hmuan sung, tlawnginn kulh sung pawlah rinlo paral ih kan hlon mi te ihsi thawkin kan kiang le kap buainak suak thawk tertu kan si.
Tumkhat cu poimawh ka neih ruangah Yangon- Mandalay karlak a tlan mi Express Bus tum zet par to ih ka thuruah mi cu remcangah lo sim keng. Kawlram sungah khualtlawnnak lam hi a thangso ve zet thlang. Ka Bus to mi khal cu Air condition thawn, sofa tonak puap zet thawn a si ih, to a nuam zet.
A to man khung mi thawn hul aw dingah tidai thiang palang, vur ciah mi hmai hnulnak (Snow towel) pawl khal a lakin in zem. Cui tumih ka hminsin ngah mite pakhat cu, ka hmai tlarkhat kaan ih a totu tlangval pakhat cu a in mi tidai thiang palang a cem tikah a thinlung sungah ziangsimaw a ruah, plastic tidai palang lawng mi cu hnawmhne sia tiah a ruat si hmang, a kiangih sangkate cu a hun ong ih Plastic palang lawng mi cu lamzinpi ah a deng suak tupti lo maw..
Ka sir ih to pa ve thung cu kuhva (Kuanza) a pham zet. Pakhat hnu pakhat a keu zawk rero nan lamzin par ahcun a kuhva ti a phut suak lo. Mawtaw rit hmang pawl an luak pangih a khawl nak ding asilole kuhva ti phui nak ding hrang mawtaw driver pawlih in pek mi plastic dipte sungah a kuhva ti cu a phui ih a hmai tohkham dunglam, a mai hmai zawnah a khai piakpi. Asinan, a phui tam vivo tikah plastic dipte cu kuhva ti lawnglawng in a khat. Cu veleh kan kiang sangkate ihsin lamzinpi parah a hei thehsuak theu.
Midang thenkhat pawl khalin an ei cem zo mi hmukthuk fun nak plastic bawm , an kuak bul (thenkhat mawtaw ahcun kuakfawh an awih lo) pawl cu mawtaw par ihsin lampi parah an hei hlon theu. Hi pawl hi ziangruangah a si pei ? Kawlramah hnawmhne cu hnawm hlon nak ding hmun lawngih hlon ding timi theih nak a mal lai ruangah siseh, an theih hmanah dan dik takih hnawm hlon ding an thlun thei ringring lo nak pawl ruangah a si bik ko ding.
Ziangmaw can ih lakphak dawr to cang le kuak ka rak fawp ngah ve theu. Kuakci khawl nak ding le kuakbul hlon nak dingih Astray ka dil tikah dawr thenkhat pawl cun mi an ra pe mai. Asinan, thenkhat pawl cun , “a hnuai ah thlak mai ko aw “ tiah in ti theu. Cuti vek can le thinnuamlo zetin kuakbul hlonnak ding hnawmbawm ka hawl theu. Cun, Kawlram sungih Rawldawr pawl, Lakphak dawr pawl, Pangpar hmuan pawl, Mawtaw cawlhnak, Tlangleng cawlhnak pawlah mipi hrang daih ding khawp hnawmhlon nak pung, ek-in pawl an tuah sak mi a mal tuk lai tiah ka ruat. Hi thu thawn pehpar aw in nitin thuthangca, Journal, Radio, TV tivek media pawl hnen ihsin theihter awk, zirh awk nak programme pawl cat lo banglo ih tuah ter ding kan tul zet lai.
Thungai ten kan sim le milai pakhat ciar hin mah le kiangkap, mai umnak leilungpi thianghlim ih mawi sinsin ding cu zo khalin kan duh ciau ko ding. Asinan, kan umnak kan leilungpi hi hnawm lawnglawng, tidai sia hlon nak pipe pawl, tikawng rimsia zet ihsi ra suak mi hnawm pawl thawn a khat theh asilo maw tiah na ruat men thei.
Leitlun mipum a ra than vivo danih zirin milai pawlih kan hman thluh zo na’n kan tul sam nawn lo ruangih kan hlon mi hnawm pawl hrangih buainak khal a karh vivo lai ding. Leitlunah milai tiih kan rak um thawk nak tikcucan ihsi AD 1800 kum hrawng tiang cu leitlun mipum million 100 tluk lawng an rak si. Asinan, kum 130 sung, 1930 kim zawng ahcun million 200 tlukin kan ra pung. Himi thluh kum 50 hman a rei man hlan, 1970 kum cem zawngah million 4000. Kum 2007 July thla ahcun 6,602,224,175 tiang kan kim ding tiah leitlun mifim pawlin an zum.
Hi ai ih langfiang deuh dingin lo hmuh sehla, leilungtlunah minute 30 tinten milai 5000 kan pung ringring ti a si. Hlanlai ahcun mipum kan thang mi cu an rak duh zet ko nan, kum zabi 18 cem lam ihsi thawkin an “aw” a ra danglam thok zo. Tui a ra pungthang rero mi milai pawl rawl pek ding, sinfen hruk ter ding, umnak ding inn pek ding, tidai, meisa pawl, bawmnak pawl pek ding, fimthiamnak pawl zirh ding, harhdam nak hrangih sii tuamhlawm ding mi pawl hrangah ramtin in an ruat ve thlangih mipum than lam cak tuk loih kilkhawi thei dingah mipi pawl an thlem thawk rero nak khal a rei zo a si.
A thangso rero mi leitlun mipum vek thotho in kan hman zo mi thil tul lo, hnawmhne pawl khal a ra tam vivo ko ding. Hi hnawmhne pawl hi khuitawk ah kan va hlon pei ? US ram pumpi pakhat lawngih an ti suak mi hnawmhne rit lam hi kum khatah million 180 ton tluk a kim ti a si. Cumi pawl lakah 70% cu lei khuar nak le niam nak hmun pawl silhkhah nak hrangih an tuah mi hnawmbur nak [landfill] ah an tuah. American rampumah cuvek landfill tum zetzet pawl 5,500 tluk a um. A tam sawn cu hnawm a khat thlang rero ruangah hmunthar an hawl thawk rero zo.
Ti dan dang pakhat leh cu, hnawm urnak cetzung pawlah hnawm phurh phei ih meisa ih ur a si.
Japan ramih khual va tlawngtu pa pakhat cun hitin a sim. Japan ram Nagoya ih ka umlai ah Nagoya hmun pawlkom pakhatih in hruai zarah an cetzung pakhat ka va thleng dah. Hnawm ur nak cetzung cu an ti ko nan, san a man in a thianhlim zet hlei ah kiang le kap hrang khalah rimsia, meikhu pawl a ti suak lo. Hnawm phurhnak mawtaw pawlih rak phurh mi hnawm pawl cu tonn ziangmawzat lai a tlem mi thlalang kulh hnawmhlonnak innpi sungah an mawtaw dunglam cu dungsip zawngin an lutter. Crane thil khainak cet pipi pawlin hnawm pawl cu mei-urnak khaan ah a hei thlak. Hla zetih a um mi control room ihsin meisa cu an hei ur . Hnawm urnak ruangih a ra suak mi gas hman theih mi pawl khawl khawmin an zuar sal.
Mei kang ruangih ra suak mi thil saa khal cetzung kiangih an tuah mi tidai bualnak tikuang ih tihlum petu ah an hmang hrih. Japan ram hi cet thuamthilri thawn a thangso zo mi ram pakhat a si vekin dan diktak vekih hnawm hlon ding, hnawm khawl ding timi cin le dan in a ciah neh tuk zo. Tu hlan ahcun Japan ramah meikang ol mi hnawm le mei kang theilo mi hnawm tiah hnawm hlon nak ding pung a hran ten’ an ret sak veve. Tu ahcun thil hlun a thar ih tuah sal nak (recycle) an tuah thawk rero zo ruangah meikang hnawm le meikang theilo hnawm lawng si lovin palang, thir pung/bawm, plastic bawm, plastic thilri dangdang, cahnah a phun phun pawl tiah hmun dangdangih hnawm hlon nak ding dan hi 1996 hrawng ihsin an tuah thawk.
Japan miphun pawl hnawm hlon nak ih cin le dan an neih zia cu hi ramih ca va zirtu sibawi nu pakhat cun, nikhat cu hnawm ka va hlon ve fam teh. Mei kang ol hnawm hlon nak ding hmunah meikang theilo pawl ka va hlon ngah pang. Ka kiangih hnawm a ra hlon ve tu Japan pitar rual 3 cun in rak hmuh tikah, “kha tawkah na hlon theilo, na hnawm pawl kha inn ah tlun sal aw, tiah in rak fial ciamco” a ti.
Japan ramih tlawng va kai tu pakhat khalin hi tin a sim hrih...
Tumkhat cu kan tlawngih ka rualpi Japan pawl kan ram rawl ka lo do ding ka ti ruangah a tulsam mi Pe,Nga...etc. pawl le khengkho pawl tlawgninn ah in rak ken. An lakih Irita Nissan an timi cazi nute pakhat cun siti langkhat a rak ken hlei ah plastic palang thar pakhat a rak keng bet. Siti palang cu rawlsuannak, pe kan nakah a si ko, palang thar pakhat a rak ken bet nak san cu pe kan thluh hnuih siti hleifuan kan hlon asile kan kiang le kap ti balh ter lo nakah a hleice ih an tuah mi siti hlon nak ding hrang hi a rak si.
Japan mipi pawl hin hiti vekih kiang le kap thianfainak le kilkhawi humhim duhnak thinlung an neih mi hi an hmuhton dah zo nak ruang khalah a si ding. 1960 kum hrawng ihsi cet thuamthilri pawl thawn an ram a ra thanso tikah cetzung le hnatuannak hmun pawl ihsi an hlon mi tisia cu kawtthler lak ihsin tikawng, tiva ah, tili ah, tipithuanthum tiangin a fen suak. Cunah tikawr ih an hlon mi tisia a phunphun pawl tla cu tiva, tili pawlih a um mi ngate pawlin an rak ei. Tisia lakih a tel mi Organic macury a rak ei ngahtu ngate pawl a ei ngah tu an ram sim lam, Kuma moto hmunih milai pawl “Mina mata” timi natnak an ngah ruangah sizung an pan phah ciamco.
Culawng a si hrih lo, Toyama hmunah “Itai Itai Bio” timi natnak, Yokai Ichi hmunah cetzung lam thawn a pehpar aw mi thlisia ruangih thawsam natnak pawl a suak. An thuthang thannak(media) pawlin duhlonak nasazet lang terin vanduainak a tawngtu an mipi pawl khalin company hnenah zaangnadomnak ngah thei dingih hmalaknak....etc.etc. tivekih a kha zet mi thuanthu pawl an rak tuar dah zo a si....
Milai lungput khal hi danglam ve tak cu a si. America phunsang tlawng rawldawr pawlih an hmuhsuah nakah “hnawm hlon a ngah lo” ti zawngih forhfial awk hnak cun, “zangfahten thianhlim nakin in bawm hram uh” tiih ca tar mi sawn cun hmuar a nei deuh tiah an sim. A tlangpithu in hnawmhne hi cin le dan dik takih hlon ding forhfial awk nakah, “hnawmhne duh duh nakih nan hlon asile dan vekih cawh kuan ter nan si ding” tiih hnawm hlon tu pawl lenglam ihsi tihhrut tarh nak thawn forhfial awk hi a si duh theu. Japan ram high-way mawtaw lamzin pi kiangih mawtaw cawlh lawk nak pakhat ahcun hitin ca an tar...
“Na thil tuah mi kha na kiang le kap ihsin an lo zoh ring ring, duhduh nakih hnawm hlon men lo dingah ralring aw” ti ah. Hi forhfial awk nak vek hi hnawm hlon tu pawl dan lo vekih thil an tuah asile mah le mah ziangvek minung ah ka cang ding timi, mai suangtuah nak kha kan thinlung sungih tihthaih awk ter sal nak a si. Khatlam zawngih kan sim asile milai kan lungput phenthlam hi milai nunphung thawn tahthim ih kan vun mang can reilote ah thil diklo ka tuah lo ding timi thinlung fimnak kan hmang theu a si.
Thuthimnakah zohman an um zik lo e, tiah ruahnak neiin ek-in sungah sangka tawh hren lo in to hnik hman. Reilote ah midang pakhatkhat ih “aw” na thei pang asilole ziang thawm khal na theih lo hmanah mi pakhatkhat ra lut bang ta sehla tiah vun suangtuah hman,.....sangka tawh cu manhlap zetin na hren lohli mai ding. Cuvek thinlung cu a si ko.
Kan nih milai nunphung ah cin le dan neilo ih hnawmhlon hi thil ningzah thlak zet asi tiih theithiam aw dingin tu hnakih nasa sawn ih kan zirh awk a tul. Hnawmhne ruangih buainak reh ter dingih a poimawh zet mi thil pakhat cu thil hlun a thar ih tuah hi a si. Tulai leitlun hmuntinah “Recycle” tuah an forhfial aw rero thlang. Recycle tuah thei a rak si nan lo maw, timi an theihfiang theinak dingah thilri bawm, plastic bawm, thirbawm sin pawlah kiltum nei thalte zuk pathum kulh aw mi “Recycle mark” an ben theu. Kan nih Lairam khalah hi vek recycle kan tuah thawk nak a rei zo. Ziangvek thuhla ruangih kan rak tuah asi khalle Recycle tuah duhnak lungput kan nei hi a lungawi um zet kan ti thei ding.
Asinan, hnawm a hlonnak ding hmunah dan dik tak vekih hlon duhnak thinlung nei ding ahcun kan zir, kan ralrin ih tha kan pek awk a tul zet lai. Hnawm fate pakhat lamzin parih na thlak men mi ihsi thokin na thil tuah mi tamzet pawl tiang kiang le kap harsat phah ter nak thawn pehpar awk nak an nei. Kanmah vek thotho in midang milai tamzet, million thawng tel rual pawl khalin hi thil tenau tete kan tuah asile kan umnak leilungpi hi nasazet a danglam ter thei a si tiah ruahnak an nei. Curuangah kan umnak leilungpi a duhdawt thiam tu, mai kiang le kap a humhim ih thianfai duhnak thinlung neitu na si ahcun leitlun mawitertu pakhat na si.
Unau, 21 century sungah rinlo pi’n kan rak thleng ngah zo cu a si ve ta mai. A liam cia zo mi 20 century sung kan zoh sal asile milai thuanthu ah thil mak taktak a rak thleng. Tihnung za ngaingai khal a si. Thinlung nomnak tamzet khal a rak um. Cuvek thotho in thinhar mangbang nak kan ton mi khal a mal lo zet.
20 century sungah khan leitlunah science thiamnak lamah siseh cet thuamthilri tuahsuaknak, sumdawnnak le Lo thlawhnak lam khalah hlawhtlinnak nasa zet a rak um. Curuangah kan umnak leilungpi khal cak zetih thanso nak thawn an rak hmaison aw. Khatlam ah le kan leilungpi sungih Pathian pek mi ro thil thatha pawl khalin a siatral phah thluh ruangah, kan umnak leilungpi hin siatral lam a pan deuhdeuh thlang a si.
Leitlun mipum khal Millions 6,600 kan rawng kim thlang. Cumi lakah 800 millions tluk cun kan taksa hrangih ti le rawl tha kan ei ban hrih lo cu a si. A thangso zo mi ramih a umtu pawlin nitin a tlangpithu ih an hman thei mi/ an ngah thei mi pawl tla cu a thangso rero lai mi(developing countrys) ram pawlih milai 1,000 millions tluk hrangah a ruah hmanih ruah ban hrih lo mi dinhmunah a um lai.
Milai pawl ih a thupibik mi ei le in khawpkham lo nak hloh ter ding timi cotuah nak pi hi cu 21 century cem tiang khal a um ringring lai ko ding. Kum 2020 ahcun leitlun mipum millions 6700 tiang kan karh ding tiah zumnak a umih, cumi a ra pung ding mipum pawl hrangah le a tui a um cia mi mipum pawl khawpkham zetih ti le rawl pe suak thei dingah tui thlaihnah thlairah suak mi ih a let 70% tlukih kan cin suak bet a tul tiah leitlun ei le in le lo thlawhnak lam thuneitu pawl in an sim.
Kan nih kan lairam ah milai ting 5 tluk hman kan um hrih lo. Pathian thlawsuah pek mi hi kan lairam te ah thingkung phunzakip thawn hring diaidiai in a rak khat dah. Kan tupi neih mi, kan thingcang thatha neih mi pawl tla cu leitlun thingtha lakih a tel mi pawl tla an si. Cunlawng hman asilo hi kan tupi thingkung neih mi pawl le kan thingtha neih mi pawl tla cu tui hnu lamih kan hnam kan miphun hrang thansonak in neih ter tu ding le in cawisang tu ding, lennak in pe ih a tangkai zet ding mi kan ro thil pawl tla an si hlei ah leitlun mipi hrang khalih thathnemnak a nei mi pawl an si lai ding ruangah kan humhim ih kan kilkhawi that a tul zet.
Thungai ten kan sim asile hi thingkung pawl hi silomaw kan Lairam mawitertu, hi tlangsang sawkhlei, Bingbi, Faizong parmawi pawl le kan vate phunkim, ramsa phunkim neih mi pawl hin silomaw kan lairam hminthang tertu. Asinan, tui dinhmunih kan thlir sal asile kan Lairam ih tlangsang thingkung tha neih mi pawl tla cu kumtin a mal deuhdeuh, kan thingtlang pawl khal kumtin an kolh deuhdeuh, kan parmawi phunkim neih mi khal kumtin an ziam deuh deuh ih kan vate awnmawi phunkim neih mi le kan ramsa neih mi pawl khal kumtin an reem deuhdeuh. Thenkhat le phei tla cu hmuh ding hman an um tuk nawn lo.
Curuangah hi kan ram mawitertu a si mi kan thingkung pawl, kan tupi pawl, kan vate phunkim le ramsa neih mi pawl hi tu ihsi kan kilkhawi that a va tul zo ve. Cuti lawngah a ra thanglian lai ding mi kan tu le fa pawlin kan Lairam mawinak par an rawn tlan thei ding.
Pathian malsawmnak zarah tu ah kan lai mino pawl ramdang fehsuak ih hna va tuan thei tla kan tam vivo thlang.A lungawi um zet. Hi mino rual pawl hi kan hmailam tikcucan ah kan miphun le kan ram hrangih rinsantlak mi, hmai in hruai ih kan ram tungding leh sal tu ding pawl tla an si. Asinan, Ram le miphun a duhdawttu si ding cun kan hnam nunphung, kan Lairam dinhmun pawl tla kan theihfiang a tul zet.
Ziangruangah kan thlir nin thei dah lo mi kan lairam mawite kha kumtin a siatbal deuhdeuh, ziangruangah si pei a hring mawi zet mi kan tlangsang pawl kumtin an kolh deuhdeuh? Ziangruangah kumtin kan lo rawlsuak a mal deuhdeuh ih kan pam deuhdeuh nak? ziangruangah si pei kan ram kumtin a hlum vivo ih kan vate awnmawi phunkim pawl le kan ramsa pawl an hloh deuh deuh? Ziangruangah na u le nau, na nu le pa, na sungkhat lenrual pawl kumtin niling sensa an tuar deuhdeuh? Ziangah si pei kan ramah van ruahti a mal deuhdeuh ih ruah sur dan a hman nawn lo, khui ah so mikhual rilrawng pawlih an rel nin theilo mi kan cerhti nung pawl teh an si thluh?.....ziangruangah...ziangruangah....??? Lairam mino rual pawl tla cun tha tei kan ruah a tul thlang.
Tlangsang parah hring mawi detdet ih a khat mi hi kan thingkung pawl hin kan ram nikhua umtudan in rak tuah sak rero. Thlaihnah thlairah kan cin mi pawl tha dingah dawm tha thawn in kilkhawi sak. Tidai thiang le cerhtinung pawl, hman cawk lo le in cawk loih suak dingah in tuah sak, kan vate leh ramsa phunkim neih mi pawl tla cun bu an khuar thei ruangah an cii a reem lo phah, kan lai miphun pawl nun sau le harhdam zetih kan um theinak dingah daihnem le ei le in ding theirah a phunphun in pe. Hi thingkung pawl hi milai hrangah ziangtluk an thahnem timi na ruat ve dah maw...?
Cuti vekih milai hrang le ramsa phunkim pawl hrangih thathnemnak a neitu thingkung pawl tla cu kanmah milai pawl lala ih siatsuahnak ruangah kumtin an reem deuhdeuh. Kan tlangsang neih mi pawl khal kumtin an kolh deuhdeuh. A hleice in kan Loram hrangih kumtin kan thingkung hau mi le Lo kan nawh kang mi pawl hin kan thingkung pawl a siatsuah nasabik a si. Hi ram kang mi pawl ruangah kan ramsa le vate pawl umnak neilo in, hmundang ramdang ah in tlansan theh a si lo maw.... Cu hlei ah khawpi le hmunpi ih um pawlin meihawl thawn rawl an suan theinak ding hrangah kan thingtuai tha tha pawl hau tahratin meihawl kan rawh ciamco a si kha. Hi bang pawl ruangah silo maw kan thingkung pawl an cimit deuhdeuh.
Kan ram a hlum deuhdeuh ih van ruahti a that nawn lo nak khal kan mah pawl ruangah a si lo maw..? Kumtin Lo rawl kan pam deuh deuh nak khal kan mah pawlih tuahnak ruangah asi kha.
Tui dinhmun ih kan ti thei ding mi pakhat cu thingkung phun kan uar a tul. A hau lam lawng taima loin a phun lam khal taimak kan suah a tul. A thanglian cak mi thingkung pawl phun lamih tan kan la asile kan ram a kolh cak tuk lo ding.
Leitlun ah thingkung hau ciamco ruangih an ramngaw hmuah siatbal ter theh tu pawl cu Africa , Sahara sim lam ram pawl le India ram pawl tla an si. Tui hlan ih a hring detdet ring ring mi Himalaya tlanghnuai pawl tla cu tu ah a kolh in a kolh riahriah thluh zo. Leitlun ih zanthing tambik a hmangtu cu mipum tambik umnak tuluk ram a si. Tuluk ram khal an sumdawn thansonak ruangah an ram hmundangdang ih thingkung le ramhnuai pawlin an siatbal pi phah rero. Cumi donkham ding khalah nasa zetin hma an la rero lai.
Milai hrangah a thianghlim zet mi tidai le zilthli, a hring mawi zet mi hmunram pawl hi kan tul zet. Cutivek hmunah kan um rei deuhdeuh asile kan harhdam deuhdeuh ih, kan nun khua khal a sau deuhdeuh. A hlum zet nak hmun le thingkung umlo, tlangkolh par le vunnel rawn kiangkap a hmu ringring tu hrang ahcun thawsa le khuahlum in mi a tuam ih, thinnau nak le tha bang nak a suak ter theu.
A hring mawi zet mi thingkung le tlang, a daithiang zet mi cerhtinung, a rimhmui zet mi pangpar pawl le a nem zet mi zilthli thiang te hip ngah ih va awnmawi phunkim hlasak mi a thei ring ringtu le a hmu ringring tui thinlung ahcun lungdaih nak le thazaang tamzet ngah nak a si.
Mlai pawl hin kan kiang le kap pawl tla cu kan mah le kan thei tawk ciarin hring mawi dingah kan kilkhawi thiam asile kan kimvel ih a um mi thingkung le ramhnuai pawl khalin milai hrangah nunkhua sau dingin, harhdam dingin, thinnuam dingin in bawm ve leh ding a si. Curuangah kan sehvel kan duhdawt thiam a tul. Kan theitawk ciar ih kan humhim khal a tul. Cuti asile kiang le kap khalin in rak duhdawt ve leh dingih, kan hrangah thatnak khal in tuah sak ve ding a si. “ thingkung tha pakhat ah vate thawnghra an cawl thei” an ti kha.
Japan ramah 1991 kum ihsin kiang le kap thingkung pawl humhimnak lam cangan an rak zuam awk ter thawk. 1996 kum khalah “What we can do to save the eart” (Leilungpi humhim dingah ziang kan tuah thei ve) timi thupi hmangin cangan an zuam awk ter. Hi zuamawk nakah kum 16 ihsin kum 86 ih upa tiang kim zetin an tel theh.
An ram pumpi ih tualleng tlawng, middle school, heigh school le ramdang group pawl tiah group 5 ah thenin an zuam awk ter. Himi group 5 lakih a pakhatnak ngah tu cu Japan ram prime minister ih Yen 1 million laksawng an pek. Cui laksawng cu Gonmah hmunih middle school tlawngta Shahi Toyama,14 in a ngah.
Hi laksawng pawl hi Japan ram fimthiamnak lam vuankyi zung, international trade & industries Vuankyi zung, Environmental ministry pawl le seven eleven company pawl tla in an bawm. Yumiuri nitin thuthangca khalin nasa zet a phuan sak. Hi prime minister laksawng ngahtu ih cangan mi te hi diary cabu sungih thil hminsin mi vek a bang zet...
“Thingkung le tlang pawl hi ka duh zet. Tlawng ihsin ka ra tlun tinten Yakuna tlangpi hi ka thlir tikah ka thinlung a nuam tuk. Curuangah tlang a duhdawttu pawl group ah ka lut. Kimvel hring mawi tertu pawl group khalah ka lut. Tlawng ka pit can tinten tlang le ramhnuai zingzoi nakah ka feh ringring theu. Ka innkhaan sungah thingkung le pangpar pawl ka ciing ih, thaten kilkhawi hi nuam ka ti zet. Kan tlawngih thingkung phunnak pawl khalah hoha in ka tel. Gonmah sehvel pumhuap kiang le kap kilkhawi nak assembly khalah telin thu ka va rel ve. Japan ramah linghnin nak a suak tam zet. Thingkung pawl tam zetih cin a tul zia ka sim. Thingkung pawl ruangah tlangpar hmunsang zetzet pawlah cerhti nung siseh, tidai tla le tiva pawl a suak ter. Thingtlang pawl kan kilkhawi a tul. Salamanda tidaitla tumpi suak tertu tidai pawl cawl lo dingah kan zuam ding. Ka te sin fa tiang pawl khal hi hramlak le thingkung pawl kilkhawi dingah ro ka cah ta ding,” tiah a ti.
Ramdang tlawngta group ihsin a pakhatnak Yen$ 500,000 ngah tu Tokyo University ih tuluk tlawngta nute Li Yen Yen,24 ih “Cotuah nak thar” timi a ngan dan cu...
“Ziang a cang theh” tiah ka mang hmuah a bang thlathluh. Ka nauhak lai ihsi ka rak lek ring ring theu nak pangpar hmuan pi kha a rak um nawn ta lo. A ai ah “fimthiamnak tualrawn” timi signboard tumpi le concret cement thawn dawl mi hmunrawn pi ah a rak cang. Ka mangbang zet hmel inrak hmu ngah tu ka rualpi pawl cun uang aw zetin, “na mang bang zet maw si, kan khua hi a thangso tuk zo” tiin ka hnenah an ra uar aw ciamco. A va retheih thlak em. Ka mawhthluk ngam hai fawn lo. Kan nih tuluk ram ahcun thangso dingah le san man si dingin nang maw kei ha tiah thleng danglam awk nak nasa zet an tuah ciamco.
Curuangah an thleng danglam awk theinak hrangah an rak suang aw zet hai. Pathian thlawsuah mawinak (natural beauty), thingkung pangpar le hramhring zetzet pawlih mawinak hi ziang tlukin man a nei timi an thei thiam hrih lo. Pangpar pawl thawn a khat mi thingkung hring mawi zetzet ai ah Concret ban pawl mawi sawnah an rak ruat. An ruahnak pawl san man dingin tuini tui canah leitlun mipi pawlin kiang le kap hring mawi dingah ziangti vekin an tuah rero timi ka simfiang hai an tul. Keimai hoha nakin thingkung pawl kan phun sal ding. Kan khua le ram hringmawi sal dingah ka zuam ding, an zaten ka cotuah hai ding” ti ah a ti.
Japan ram ahhin tlang a tam zet. Tlang an nei tam zet ko nan, an tlang neih mi pawl cu an duhdawt thiam zet. Cui tlang pawl hring mawi ding khalah an cei zok rero paih. Ka thlen pek ahcun an luar tuk lawm mam ka ti theu. Asinan, ka um rei vivo tikah kiang le kap tlangpar pawl hramlak thingkung hmun le ram pawl man neih zia ka theifiang deuhdeuh. Ka duhdawt thiam ve deuhdeuh an siat ral ding ka sianglo deuhdeuh. Curuangah kan khua le ram ka tlun tik ahcun ka u le nau, thian le rual pawl hmuahhmuah hnenah Japan ram vekih kan khua le ram thangso dingah siseh, kiang le kap thingkung pawl humhim duhnak nei ih, kan tlang mawi zetzet neih mi pawl duhdawt thiam le kilkhawi dingah ka sim hai ding” tiah hi ramih tlawng va kai tu pakhat khalin a sim.
Asile kan nih Laimi pawlin teh kan Lairam ah ramsa phunziat a um, thingkung phun ziangzat a um ih, Vate phun ziat kan nei timi pawl hi kan zingzoi a cu ve lo maw? Mai khua le ram, tidai neih mi, tlang neih mi le ramhnuai tupi neih mi pawl hman tha tei zingzoi nak cang kan thiamlo asi ahcun hnamdang le miphun dang pawlin ziangtin kan Lai miphun in thei fiang dingih, ziangtin kan nunphung an thei in an ra leng duh ding.
Curuangah thangthar nonawn pawl hrangah kan pupa san ih an rak pitlin theilo mi kan ram sungih pangpar um mi pawl, thingkung neih mi pawl, vate phunkim um mi pawl, ramsa neih mi pawl, ngate um mi pawl le kan tlang neih mi pawl zingzoi dingah nasa zet tuanvo kan nei a si. Himi zingzoi tu ding khalah thalai ttuanvo la theitu ding pawlkom pakhat hman din thei sehla a duh um zet. Cuti vekih kan zingzoi thei asile kan ram thuhla kan thei kau deuhdeuh ding lawng silovin kiang le kap thingkung ramhnuai pawl duhdawt nak cang kan thiam vivo dingih cumi cun mai khua le ram, mai miphun duhdawt nak a suak ter vivo ding
Kan Lairam mawi ter sinsin kan duh asile a hmaisabik ah kan umnak khua le ram, kiang le kap thingkung pawl kan duhdawt thiam a tul. Duhdawt thiam dingah kan zir khal a tul. Cuti ih kan duhdawt thiam hnu lawngah kiang le kap thingkung hmunram pawl siatral ding phannak kan nei deuhdeuh ding. Cui lungput thawn a humhim duhnak thinlung khal kan nei cih ding a si. Cuti lawngah kan lairam hi a mawi sin sin thei ding....
Nunnak Tidai
Tidai umlo cun milai, rannung, thingkung, nunnak nei le neilo pawl rei an um theilo. Tidai a umlo tikah Lo hnatuan nak (Lo thlawhnak) lam, cetzung, hnatuan nak, tidai tha hmangih electric thacak laknak pawl an cawlh theh a tul ding. Tidai hi leitlun khua le ram, kiang le kap thingkung pawl hrangah loh theih lo ih kan tul mi thil pakhat a si.
Milai kan ruangpum ih 71% hi tidai thawn tuah mi a si. Nitin milai pakhat hin tidai no 6 ihsi no 8 karlak in kan tul ringring. Cuti vekih tidai kan in ruangah kan taksa sungih a lut mi tidai pawl cun kan taksa hrangah a phunphun in harhdamnak in pe a si.
Kan rawl ei mi, kan pumpi ih thial nakah a bawm, kan taksa in a tul sam nawn lo mi bal pawl tla cu kan zun le ek ah a suak ter, kan taksa hlumnak a kilkhawi, kan taksa sungih cell pawl hnatuan nakah a bawm, kan rawl ei mi ih kan taksa hrang vitamin tha pawl tla cu kan thisen ihsin kan taksa hmundangdang ih fehsuak dingah a bawm a si.
Kan taksa sung tidai um mi ih 10% tla cu lenglam ah tul lo piin kan hlon ngah pang ruangah a airul tidai kan ngah sal theilo asile kan harhdamnak a siatsuah thei. Kan vun pawl a car vivo ih, thin tthir nak, bang ol nak, itthat theilo nak pawl a suak ter. Thuthimnakah kan taksa sungih tidai 20% tluk kan sungih, a airul kan thun sal theilo asile milai nunnak hrangah a tihnung um zo. Cutluk in tidai hi milai nunnak hrangah a poimawh a si. Cutivek thotho in rannung dang le thingkung pawl khalin tidai rinsan in an rak nung ve ciau hai a si.
Hi kan leilungpi ih 75% tla cu tidai in in kulh thluh. Lei par ih a um mi rannung pawl nunnak ding hrangih bawmtu sunglawi bik ro thil khal a si.
Kan leilungpi ahhin tidai thlum le tidai al tiah cihnih kan nei ih, tipithuanthum tidai, tifinriat tidai pawl asi mi tidai al pawl hi tidai hring vek fang an si ruangah milai pawlin kan hmang thei hrih lo. Leipar tidai um hmuah lakih 2% lawng hi tidai thlum tiih kawh mi, milai le rannung ih kan in thei mi pawl a si ruangah cui tidai thlum pawl khal cu tikhur laih mi sungih tiput, tiva, vur tlang le vur tiva pawl tla an si. Hi tidai thlum um mi lakih 0.1% lawng hi milai pawlin kan hmang hrih lai.
Milai harhdam nak thawn a mil aw mi tidai tha pawl tla cu...
(1) Rawng (colour) le rim a neilo mi
(2) A bal ( a nawi) lo mi
(3) Natnak a phunphun thlen theitu chemical le a al lo mi
(4) Natnak hrik phunkhatkhat hman a tel lo mi
(5) Tidai sungih tel mi dat pawl an tel dan bangaw thehin a hleiluat umlo mi pawl hi a si.
Leihnuai tidai umtudan a theitu mifim pawl cun leitlun tidai tha um mi pawl hi bitiam cin tawk a nei tiah an sim. Scientist pawlih zumnakah tidai tha felfel rori hi cubic 1,000,000 hnuai lawng a um tiah an ti. A tu leitlun milai um mi pawl hrang hmanah kan khawp tawk a daih lo. Kumtin leitlun milai pawl million telin an thang rero fawn.
Cetzung, hnatuannak zung pawl an ra tam so vivo vekin kan tidai hman mi khal a tam ve vivo ih tidai thlum muang tetei a cem vivo ruangah leilungpi rak seem thok ihsi rak um cia mi tikawng, tiva pawl khal tu ni tu can ahcun a thianghlim nawn lo. Hi tidai pawl ziangruangah an thinaghlim nawn lo si pei ? Amah teih bal le thianghlim lo menmen cu a si lo. Milai pawlin a hleice in thianghlim lo dingih kna tuah ruangah a si. Khawte le khawpi sung ihsi kan hlon mi hnawm le bawrhhlawh pawl cu tidai pawl thawn an ra fen cih theu. Cetzung le hnatuan nak hmun pawl ihsi kan hlon mi bal pawl khal tikawng le tiva pawlah kan hmu thei...
Chemical a phunphun, toxic a phunphun pawl khal a tel. Dawm (fertilizer) cetzung ihsi Nitrate pawl, Arsenis pawl tidai ah an luh theh. Leilehnak lamih hman cia zo mi sii kahnak (pangang thahnak-si) ti le dawm pawl khal a tel. Nuclear suan nak ihsi ra suak mi tidai pawl thawn khal a khat theh zo. Leidawm thatha pawl tla cu tidai thawn an pil hlo theh. Tikawr rimsia a phunphun pawl khal tidai sungah an thleng theh. Cuticun kan tidai neih mi pawl cu thiangfai nawn lovin, a bal theh. Tidai hi amah te a um ahcun ziangmaw cin cu a thiangfai thei ko. Mah te ih thiangfai thei mi cu a si. Asinan, a tlunih kan sim mi pawl le hnawmhne pawl cu ziangtin a thiangfai aw ter thei ding.
A tui kan san cu van ruahti khalah chemical le toxic pawl a tel thlang ruangah in ding thalo tiangah a suah phah. Europe ramih sur mi ruahti tam sawn pawl ah toxic tam zet a tel ruangah an ruahti pawl in ding hrangih a tlak lo thu Switzerland zingzoitu pawlin 1999 kum lamah an rak hmusuak zo.
Van ruahti pawlah milai hrangih thalo, chemical tel mi pawl hi leilehnak lam (Lo hnatuan nak lam) ih an hman mi pangang thatnak sii (sii kahnak) pawl ruangah a si ih, hi sii khu pawl hi leilehnak hmunram pawl ihsin khawdur vek tiangih an cang suak thu siseh, Europe ramih ruahti pawlah a cintawh hnakih tam sawn chemical a tel thu siseh, a hleice in thlipi hran cangah a luar thu pawl Switzerland ramih Environmental Science & technical University ih Scientist pawlin an sim.
DDT sii kahnak hi milai le rannung dang pawl hrang khalih tur a suah ter thei ruangah ram thangso rero lai a tam sawn ah hi sii kahnak kham a si nak a rei zo. Hi sii kahnak ruangah 1971 hnu lam pawlah US ramih Sabek lukawlh cikhat pawl an cimit thluh zikte dah zo.
Asinan, leitlun ramsa pawl hrangih sumpai haisuahtu pawlkom ih casuah mi ahcun Sikserh(Malaria) natnak a suak tertu mikeu (kawngsang) pawl khamnak dingih a that zet ruangah ram thangso tamtak ahcun DDT hi hman rero lai a si. DDT telin clorine a tel mi si kahnak pawl hi kumhra tel siat ral loih a um thei mi molecule pawl an si. Hi pawl hin leitlun thlipi sungah tikhu thawn an ra lut leh sal ih thli thawn leitlun pumah an darhzai thei ruangah a hmangtu ram lawng silo, ramdang pawl hrang khalah thil tihnungum a si. Khawdai tikcucan ah rak khal ve in lei parah a tla theu. Hiti vekih a karhzai vivo ruangah leitlun ram deng khawr ih savom pawl taksa sung tiangah DDT hi an hmu a si. Cun, DDT mal lai in milai pawlih nu le pa caknak tisuak tu (Hormone) a siatsuah thei a si. Nunau hrangah nau neih nak lam tiang a ti buai thei.
Leitlunah nga ci 30000 lenglo a um. Tikawng, tiva, tili,tipi, tifinriat pawl sungah Equator kiangkap ihsi leitlun khatlam deng tiang, tipi tlun 15000m ihsi tipithuanthum hnuai leilung umnak tiang hi ngate pawl thawn a khat theh a si.
Tidai balh nak thawn pehpar aw in nga pawl hin an tuar phah rero. Japan ram mi le sa pawl cun an mai Japan tipi ihsi an kaih ngah mi nga pawl lawng uar in duhthah zetin an ei theu. Asinan, cet thuamthilri lam a ra thangso vivo vekin hi cetzung pawl ihsi an hlon mi toxic pawl ruangah a thianghlim nawn lo ih Japan mipi pawl hin tu ah an tipi ihsi kaih ngah mi nga pawl ei duh nawn lovin ramdang ta lawnglawng an cah thlang. Sweeden ram tili, tiva pawl khal toxic a tel tamtuk ruangah a sungih ngate pawl ei a tlak lo tiah an rak kham dah. Hi an tiva sungih nga pawl rak ei ngah tu wolf, Sahrem tivek pawl an rak thi dah.
Tidai thianghlim nawn lo nak ruangah ngate pawl khal an mal deuhdeuh. Milai hin ngasa kan ei lo rei asile kan taksa hrangih poimawh zet mi protein kan tlasam theu. Tidai thingfai lo hin natnak pawl khal a ko vek a si. Taifawt nat, thinthling natnak, sungdawk santen, pumnat nak, thisen luaknak, rulkhuk neihnak, ril thling natnak a phunphun pawl hi tidai thingfai lo hman ruangih a suak mi natnak pawl an si. Tokyo khawpi sungih um United Nation pawlin cazin an tuah nakah tidai thawn pehpar aw in a suak mi natnak ruangah second 8 tinte leitlunah nauhak 1 tluk an thi ringring tiah an sim. Ram thangso rero lai pawl ihsin 50% lenglo mipi pawl cu tidai thawn pehpar aw ih a suak mi natnak pakhatkhat an tuar. Cumi natnak tuartu pawl lakih 80% tluk cu natnak hrik a tel mi tidai ruangah a si.
Tidai sungih natnak hrik pawl an tlak ruangah tithlum ngate 20% pawl tla cu cimit thluh zikte dinhmun ah an thleng zo. Leitlun ram 50 pawl ih milai 1 billion tluk pawl cun an nitin nunah tidai harsatnak nasazet an tong ringring zo a si. A thangso rero lai mi ram ih nupinu pawl le fala pawlin kumtin tidai an thiar nak ruangah milai thazang 10 million tluk a cem ringring. World Bank ih a tahnak ah a thangso rero lai mi ram 127 ihsi milai 3.3 billion pawl cun tidai thawn a pehpar aw mi damlo nak pawl, tidai ihsi natnak a kaisawng aw mi pawl an ngah tiah an sim.
Tipi pawl hi milai hrangih man a nei zet mi ro thilri pawl, tidai sung ihsi suak mi thilri a phun phun ngah theinak ruangah tipi rinsan ih ei le in hawl pawl khal tamzet an um phah. Tipi suak thilri pawl zuarnak ihsi ramdang paisa a hawl tu ram tam zet khal an um. Cumi lakah Norway ram khal a tel ve. Hi ramin ramdangih an thilri zuarsuak mi (export) tambik pahnihnak cu nga-sa a si.
Hi tipi hnuai pawl ahhin Zinan, natural gas pawl lawng silo, tipi hnuai ih thil mawi a phun phun, man a nei zet mi pearl le ticap pawl an lasuak theu. Tipi ihsin milai pawlin nitin kan hman mi cii-te khal laksuak theih a si hlei ah tipi kap ih lunghrawl pawl le vunnel pawl tla cu inn sak nak hrangih a tangkai zet mi thilri pawl an si.
Tipi hmaitlang, tipi kap vunnel rawn le tipi kapih a um mi lungtlang pawl hi zoh an mawi lawng siloin milai thinlung ti nuam tertu Pathian ih kutsuak pawl an si. Tipi kap hmun pawl hi tipi ihsi a ra mi zilthli hip ding a um ringring ruangah cawlh hahdam nak hrangih tha zet a si fawn. Curuangah leitlun ram thenkhat tipi kap hmun nuam le kau zet a nei ih, tha te a kilkhawitu pawl cun leitlun khualtlawngtu pawl hnen ihsin sumpai tamzet an lakluh phah. Tourist pawlin cawlh hahdam nakah an ra hmang theu.
Cuti vekin mawi nak phunphun a neiih, ro thilri tamzet pawl thawn a khat mi leitlun tipi le tipi kap hmun pawl tla cu milai pawlih dan le dun kilkhawi lo nak ruangah an mawinak pawl a ra siatbal vivo lawng siloin, thianghlimlo nak a phunphun thawn a ra khat thlang a si.
Tipi tidai a bal vivo lawng silo tipi ih mawinak pawl a ra siatbal hlei ah tipi sung um rannung pawl, thingkung pawl, lungtlang pawl, tipi vate pawl an thi in an siatral vivo thlang. Tipi sung rannung pawl an hlohral deuhdeuh tikah tipi rinsan ih ei le in a hawltu pawlih sum lakluhnak khal a hlohral pi phah deuhdeuh ih rampi pakhat ih sumdawnnak tiang a siatsuah ter a si.
Tipi kap nelrawn ih ra cawl hahdam tu pawlin nelrawn par hnawm duh tawkih an hlon theu ruangah tipi kap mawinak pawl an siatbal ter. Tipi tidai bal vivo mi khamnak dingah siseh, tipi kan ih a feh tu milai phur Lawng tum pipi pawl ihsi hnawmhne duhduh ih hlon lo ding ah le natnak a thlen theitu chemical, toxic etc.etc. pawl tipi ihsi ramkhat hnu ramkhat fen lo dingah leitlun ramtinkim convention tuah ih a khamnak ding hrang lungkim nak catlang tuah zo khal a si. Cuti cun tipi pawl humhimnak ding hrangah hmalak rero lai a si.
“Nunnak a nei mi pawl kan zaten nungdam dingah, kan tikawng, kan tiva, kan cerhti put,kan ti hna pawl hmuahhmuah kilkhawi ding hi milai pakhat ciarih kan tuanvo a si”
Tui ni canah kan leilungpi sungih hnatuannak ding hrang a tangkai mi leilung thuah/tlep cu 8 Inch ihsi pi- 4 sung lawng hi a si tiah zum nak a um. Asinan, thlaicin theinak ri, leilung par lamih a tlangpi thuk lam cu 6 Inch ihsi 7 Inch tluk lawng hi a si tiah an sim. Cui pi- 4 tluk a um mi leilung ra cangsuak dingah kum 40,000 tluk a rei. (Khatlam zawngih kan sim asile kan thlai cin nak leilung thuah /tlep letmah 1 ngah dingah kum 830 lenglo tikcucan hngak a tul tinak a si).
Leidawm siatral nak thawn pehpar aw in kan Kawlram sungah leiram Acre135 million pawl tla cu a tam le malin leidawm a siatral zo. A umzia cu Kawlram sungih um leilung pawlih 80% tluk leidawm cu thli le tidai pawlin an siatral ter tinak a si. Cumi lak ihsi 35% pawl tla cu ruahti mal nak hmunih um pawl an si.
Leidawm siatral nak ruangah a hnuai lamih siatnak pawl a thleng thei....
(a) Leidawm thatha pawl an um nawn lo ruangah thlairah thlaihnah cin mi an suak mal thei.
(b) Tidai lian lo dingih kham theinak hmun pawlah tilik nak.
(c) Thlairawl cinnak lo-ram pawl, mawtaw lampi, tlangleng lamzin le lilawn pawl siat bal nak.
(d) Tiva pawl sungih vunnel rawn pawl a suah ruangah lawngpi le lawng fate pawl feh theilo ih tan nak. Hi tisung nelrawn pawl an helnak ruangah tikcucan, thazaang le sumpai cem nak.
(e) Tisung nga pawl karhzai thei lo nak.
(f) Tidai khawlnak, se (dam) pawl le tili pawl a ra puan vivo ih tidai a tleng mal deuhdeuh ruangah tidai khawl theinak thazaang a mal vivo.
(g) Tiva ihsi a luangsuak mi tikawng fate pawl a puan deuhdeuh ruangih tilian suah nak.
(h) A cancan ah tul na lo cingih tiva tek le tikawng fate pawlah tiluang khoh ciamco in lawngleng le mawtaw lawng pawl let ter nak.
Hiti vek siat nak pawl a thlen thei ruangah kan leidawm pawl hi tha tei kan kilkhawi rori a tul a si.
Kan leilungpi parah amah tei kho mi cu hrampi le thingkung pawl hi an si.
Thingkung pawl hin an hnah le an hnge pawl ihsin ruahti pawl an rak kil kem ih, muang teten leipar ah an for ter.Thingkung hram pawlah a kum telih a tla mi thinghnah pawl ruangah leirawp ah a cangih a ra tla mi ruahti pawl cu ol ten an lut thei. Cu hlei ah thingkung hram pawl hi leilung sung thuk zet tiang zung an bun ruangah leilung ei bal ter dingah a ol nawn lo.
Curuangah ramhnuai, rua pawl an khoh nak hmun pawl le hramlak hmun pawlih a luang mi tidai pawl in leilung an fen pi lo ruangah a thianghlim in hi tidai pawl rak dongsong ih a luang mi tikawng le tiva ih tidai pawl khal an fim keukeu theu nak a si. Kan thlairawl cin mi pawl khalin a tam le a mal cun leidawm fen hlo ding in rak kham sak theu. A tlangpithu in kum rei daih kung pawl hin leiram siatbal ding khamnak thazaang an nei tamih thing theirah cinnak pawl hi kum rei daih a si ruangah leidawm fen hlo ding in khamsak nasa biktu hna tuannak a si.
Lo ram hnatuan nak pawlih hlawhtlin nak kan timi pawl hi kan thlaicin nak hmunih leidawm that le that lo parah a thum aw zet. Na thlairawl cinnak hmun cu leidawm a that poh le na lo rawlsuak khal a tha sinsin dingih na thlairawl suak mi zuar nak khalah man tha na ngah ding. Curuangah kan Lairam ih leidawm pawl kan kilkhawi that asile kan ramih a sur mi ruahti pawlin kan leidawm pawl an fen hloh pi lo dingih kan loram hnatuan nakah hlawhtlinnak kan ngah thei ding a si.
A poimawh bik cu leidawm kilkhawi dingah le leidawm thatha suak sal rero ter dingah cun thingkung pawl an um a tul. Thingkung ihsi a ra tla mi thinghnah le thingrop pawl umnak hmunram cun tidai hip theinak thazaang an nei ih leidawm kilkhawi nakih thabik khal a si. Tuini canah kan leilungpi ih in pek mi thlawsuah malsawm a phunphun parih lungawi nak cang thiamlo le theilo pawl ruangah a phunphun ih siatsuah rero nak a karh vivo. Siat ral lam a pan rero thlang. Cuti vek thotho in ramhnuai ih a tlangleng mi ramsa pawl khal muang teten an reem deuh deuh.
Ramlak thingkung le hrampi pawl, ramnung pawl tla hi a ngaingai ahcun milai hrangih thlawsuah in pe tu pawl an si. A hleice in kan nih lairam ahcun hi thingkung pawl le ramsa pawl umlo sehla, ziangso kan ei dingih ziangtin so rawlsuan nak meisa teh kan tuah suak ding? Kan ram retheih tuk ruangah kan lo thlawh nak dingih kumtin kan thingtlang lo nawh kang mi pawl, kan ramlak meisa kang mi pawl ruangah kan ram hmuah a kolh thluh zo a si.
Hi Pathian thlawsuah pek mi kan lairam te hring mawi leh dingah laimi pakhat ciarin tuanvo kan nei a si. Khatlam zawngih kan sim asile kan lairam leilung ih in pek mi thlawsuah malsawmnak a phunphun pawl tla cu theithiam ih thlawsuah pek kir ve sal a cu zo. Kan suahsem nak lairam leilung hi kan mah rori in man nei zetih ruatin kan tul mamawh phuhruk nak hrang lawng asilo ti kan hminsin ringring nak dingah a siatral ding kilkhawi hna khal kan tuah a tul. Tui ni ihsi thokih kan kilkhawi lo asile thaisun ah tuini ih dinhmun vekin hmuh ding a um nawn lo ding.
Thingkung phun taimak hi mai hrang khalih thil tangkai le midang hrang khalih thil tha a si. Kan kiang le kap khal daihnem a pe in a ti hring mawi lawng silo, nikhua umtu dan khal a ti tha ih mipi vantlang hrangah harhdamnak, nun khaw sau nak a pe a si. Khatlam zawngih kan sim le kan tlang, kan tidai, kan leilung, kan hramlak thingkung pawl, kan ramsa neih mi a phunphun le kan lairam ih nunnak nei hmuahhmuah lungawithu sim sal nak vekah tla a cang. Hihi kan Bible khalin in zirh mi kan leilungpi kilkhawinak hna khal a si.
”Uico in a bok nak saphaw a tam a tamih a netnak ahcun bok nak ding hman a nei nawn lo” timi tongkam bangin kumkhat hnu kumkhat a karhzai rero mi milai kan pumcawn nak hrangah siseh, nitin a reem rero mi kan ram thingkung pawl kan humhim ih kan kilven thatlo asi ahcun kan ram cu a kolh fai thluh dingih umnak tlak khal a si nawn lo mai ding. Cuiruangah kan ram a that sal ih, a hrin mawi leh thei sal nak ding ahcun kan zate kutza kai ih kan tuan thok a cu zo.
Kan ram leilungih cin theih mi thei kung a phunphun tha tei kan cin thei nak dingah, thlairawl pawl a phunphun, tilva a phunphun kan zuat nak dingah, cerhti nung le hramhring thawn a khat ih, kan nu le pa, u le nau pawl nuntukhawsaknak lam a thanso ve theinak dingah zuam cio uhsi. Kan ram hi tupi thatha thawn khat ter in Kawlram le leitlun ih tupi tambik umnak ah sersiam uhsi. Ramsa, va phunkim tlanlennak, thingthei rah phunkim, pangpar phunkim an par nak, zilthli dai nem tei a hran ringring nak Eden hmuan thar ah tuah uhsi. Cuti cun kan Lai miphun le kan lairam cu kan umnak leilungpi ti mawi tertu khalah a cang ding a si.
