2. Falam District Peace and Development Council, Hotu U Khin Win in Nazi 1 sung thucahnak le thansonak thawn pehpar in thurelnak a nei.
3. FalamTownship Peace and Development Concil, Hotu U Khin Maung Win khal in Nazi 1 lenglo thucahnak le forhfialnak a nei.
4. Salai Cung Liang Thawng (National Consultant, UNDP, Myanmar) in Thansonak thulu overview simnak minute 45 a neih hnu ah thurelnak pawl kan pehzom.
5. Thurelmi pawl ngankhumtu Jt. Zung Lian Sang le Rev. F. Thiam Uk pawl an si.
6. Falam Township Municipal Hotu Pu Thla Hre in “Falam le Tidai” thulu in thuhla suahpinak a nei hnu ah ruahrelnak le suhfel awknak kan nei.
7. Pu Ca Awi, Joint Secretary, TPDC in “ Falam le Town Plan” Thulu in thu le hla thunluhnak an nei ih ruahrel tlangnak le suhfelnak pawl kan nei.
8. Pu Ca Maung (Retired Officer ) in “ Surbung Vanzam Tualrawn Planning” thawn pehpar in thuluhpinak a nei ih thu le hla bet, sut, remnak pawl kan nei.
9. Rev. D. Ngun Thawng Mang (ZBC, GS) in “Falam Thansonak Pawlkom Dindaan” thawn pehpar in thuhla suahpi nak a neih hnu ah ruatkhawmnak pawl kan nei.
10. Sayakyi Bawi Cung Nung (Head Master, BEHS 2), Sayakyi San Thang le Sayakyi Kawl Lian Thang (Head Master, BEMS) pawl in “Fimthiamnak” thulu in kan tulsammi le kan pehzom tulmi thuhla pawl ruahrelnak an nei hnu ah thusuhnak ruahrelnak kan nei.
11. “Harhdamnak Thulu” in Sister San Thawng Fam, Sister San Nem, Sister Ngun Tin Cui, le Sister Ni Dim pawl ih thuhla thunluhmi an rel hnu ah tulsamnak pawl relkhawm betnak kan nei.
12. Falam electric thuhla thawnpehpar in khua nupa ih dintharmi Meisa ngahnak (Mi-Lin-Ye) Committee ihsin Pu Zung Peng le U Khin Mya Maung pawlin simfiangnak annei. Hih meisa thu ah reizet ruahrelnak kan nei tlang.
13. A netabik nithumnak ni ah “Eco-Tourism” thawn pehpar in Lairam ah “Eco-Tourism” hi thupi zetin fehpi a tulzia pawl Pastor Thawng Bik in thuluhnak a nei. Hih thuhla tawkfang kan rel hnu ah kan hmuhsuakmi hnatuan pawl ramsung-leng sihkhawm ih kan tuan dingmi hnatuan pawl hrangah Falam zapi huaptu Pawlkompi dindaan nasazetin kan rel.
14. FBC Consultation lai ih rak tuahmi thusuak sung ihsin hmuhdaan, lungput le hmailam ih fehpi tulmi pawl ah nasazetin kan rel hnu a tanglam vekin a tlangpi thu lungkim tlangnak kan nei.
15. Co Uu (Priority) peek deuh ih kan tuan tulzetmi hnatuan pawl cu a tanglam vekin kan lungkim tlang. Falam thansonak ding hrangah a tanglam pawl urgently kan tul tiah kan hmu-khawm:
(1) Tidai
(2) Meisa
(3) Lamziin (Rih ziin), le khua tinkim Motor Cycle feh theinak ding hrang.
(4) Fimthiamnak
(5) Surbung vanzam tualrawn
(6) Harhdamnak
(7) Town Plan
(8) Eco-Tourism
Hih hnatuan pawl ramsung-leng thupizet ih tuankhawm theinak hrangah “Falam Integrated Development Organization” (FIDO) le “Falam Development Company Ltd” din dingin a tanglam vek lungkim nemhngetnak kan nei.
CENTRAL FIDO
Khua Nu le Pa
FPTP
FCC, FECF
Nunphung
NGOS
Ramsung-leng palai
Paletw : Matupi Lasho Ygn: Falam pawlpi
Tamu-Khampat Kalay Hakha Tedim Mandalay FPTP, Maymyo
LZP, FP Falam Falam Falam Myanmar Falam
pawlkom pawlkom pawlpi Church
Singapore Mizo-ram Malaysia Korea
Falam?
ASIA ramsung- Falam pawlkom
Austrilia USA Europe Canada Norway
Falam P.kom Flm P.kom Flm P.kom Flm P.kom Flm P.kom
Pumpaak Pumpaak Pumpaak Pumpaak Pumpaak Pumpaak
FALAM IH KAN DINHMUN HREKKHAT ZOHSALNAK
21 April, 2010
1. FALAM MI PAWL IH KAN THAWNCAHNAK
a. Mi duhdawt thiam, mitha le mi zawi eet theimi kan si.
b. Pumpaak cio ah thiltitheinak thupi zetzet a neimi miphun kan si.
c. Kan finkhawm-awk thiam a sile thathozet in a tuantheitu kan si.
d. Ram tin le hmuntin kan thlen tikah duhdawt le fingkhawi aw theizetmi miphun kan si.
2. FALAMMI KAN TLAKSAMNAK
a. Pawl thenqhek kan tamtuknak in lungruallonak a suahter.
b. Phun le hnam tantuknak in tuantlang theilonak a suahpi.
c. Calai lam ah lungrualnak a suak lala mi in tankhawmnak ding in dawnkham.
d. Rongneilo pawlkom pi’h hnatuan tlang theinak kan nei lo.
e. Ram, le miphun huap ih pumpeek le duhdawtnak kan nei maltuk.
f. Hruaitu tha le hohatu tha, rinsantlak pawl in in tlansan thluh.
g. A paakpaak te’n hnatuan kan hmang. Pawlkom hnatuan daan kan thiam hrihlo.
h. Kan thokve lomi hnatuan ah thatho zet in kan telthei lo. Mi Iksiik kan hmang.
3. KAN FEHPI TULMI LUNGPUT & HNATUAN DAAN DING:
1. Falam timi cu Lungput a si. Miphun a silo timi theifiang in kauzet in feh thiam kan tul.
(Falam khua ih inn le lo nei, Falam seherh duhdawt, Kumtawkfang umzotu, Khuihmun ih a um khalle Falam a rak seherh thei ringringtu le Falammi a duhdaw ringringtu.....etc)
“Falam khua le kan ram” timi thupibik in kan kaihnget ringring a tul.
2. Kan zaten in huapkhawm tu pawlkompi pakhat din in UKTU ACOZAH thawn hnatuantlangnak kan neih a tul.
4. Ramsung - leng Sikhawm hnatuantlangnak thupizet in kan hawl a tul.
5. Falammi ih kan thahram umnak pawl kan hmuhthiam hawlthiam le tuanthiam kan tul.
6. Ziangvek hnatuan thupi kan thokkhal asile FALAM KHUA ah hram kan toh ringring a tul.
7. Falampi asi theinak dingah a Pipami thil a suahtheinak ding quankhawm kan qul.
8. Kan fale pawl Pathian, ram le miphun duhdawtu an si theinak dingah Sunday School an kai lai ihsin nasazet in zirh ringring ding (thu le hla le zirhnak a phunphun thawn....)
9. Kan khua fate pawl hmunkhat ih finkhawm theidan tawlrel vingvo ding.
10. Permanent Farming thazet neithei ding in tawlrel khuakhan vingvo ding.
11. Eco-Tourism cangsuak theinak ding hrangah mihiipnak nasazet in zuampi in fehpi vingvo kan tul.
12. Hardamnak thawn pehpar in zirh-simfiangnak, tonkhawm thurel le calai, theihkauhnak pawl hawl in khawl vingvo ding (Tt. Health journal, magazine...tvk).
13. Maih innsang, mai hnam, mai’ta timi lungput ihsin kan zate ta timi lamah nasazet in kan fehkhawm a tul.
14. Pathian le hrilmi miphun, ram a thenawk theilovek in “Kawhhran tinkim tonkhawm thurel tlangnak le zirhnak” neih vingvo ding. (Thinlung-taksa-thlarau tlamtling rundamnak)
15. Sungkhat unau sinak ruangah silo in hnatuan hawlawksaknak le dinsuahnak neih tum ding.
16. Kan fale pawl ih fimthiamnak thuhla ah nasazet in nu le pa, saya le khawhhran in nasazet in buaipi ding.
17. Nitha, tidai tha, thlitha le thahram dangdang pawl hmang in electric le hnatuan theinak dangdang hawl ding.
19. Harhdamnak hrangah Lehnak tileuhnak thikkhur, Golf lehnak, le bualrawn thatha phorhsuah ding.
20. Kiangkap pianphung fingkhawinak lam nasazet in tuan ding.
22. Innsang sumlut tam theinak sumhnamzuat, thlairawl ciin ding (Tt. Seed Bank..tvk).
23. Lai nunphung le a thilri phorsuah kilkhawinak nasazet in tanlaak ding.
24. Kan relkhawmmi thu le hlapawl mah le pawlkom tin ah theihternak le simfiangnak neihsal ding.
25. Pawlkom le hnatuannak kan neih tinten Falam Zapi huap theitubik hawl in tuan zuam ding.
26. Hnatuan, sumpai, le cangvaihnak ah RINSANTLAK LE FELFAI ZET IN tuan ding.
27. Tuan dingmi hnatuan pawl cu Pawlkom in kan tlintawkten tuanthok ding. A rangtheibik in tuanthok ding.
28. Falam ramsung ah Consultation thusuak pawl relkhawm theinak mini-consultation le simfiangnak pawl nei in kan thuhla mipi than zuam ding.
29. Khua tinkim ah Calai Duum dincio ding, Ca a siarmi miphun si zuam cio ding. Calai hnatuannak thupit ter ding.
30. Ziangvek hnatuan kan tuan khal ah Pathain thupibik ah ret ringring ding.
THUPI DEUH IN KAN TUANTLANG DINGMI:
1. Falam Tidai Hrangah
2. Falam Meisa (Electric) thaten ngahtheinak dingah.
3. Falam Rih - Satawm - Leile, Falam - Muleng - Angteng - Ziin le Khuate lawmziin pawl motor cycle fehtheinak Lamziin remthatnak hrang.
4. FalamTown Plan
5. Falam Surbung Van Zam Tualrawn
6. Eco-Tourism (Zing Hmuh Wild life Sanctuary le Rihli le a dangdang)
7. Falam ah University umtheinak ding hrang
8. Minung Mankhung phorsuak nak ding hrangah ramleng tlawngkainak napin hawl ding.
(Fimthiamnak, Harhdamnak, Pathian thu nasazet in buaipi ding).
9. Kan dindaan ding le kan tuankhawm danding pawl cu tuanvo peekmi experts ih ruangzingmi vek in feh ding.
10. Ramsung-ramleng thuruah tlang theinak Media pakhat dinzuam ding.
Hih hnatuan pawl cu Hnatuantu Pawlkom le Kaihruai ruangzing sungtu committee Kaihhruainak in tuansuak ding.
…………………………………………………………………………………………………………………………………………………......
FALAM KHUA KAN TIDAI HMANDAAN THU
Pu Thla Hre
Executive Officer
T.D.C. Falam
1. Falam khaw sung um misenpi kan zate’n in ding le hman ding tidai khop kham te’n kan ngah ih harhdamnak, nuntu khawsaknak le pursum leilawnnak lamah kan thanso vivonak ding tumtah in hi cahram hi ka ngan a si.
Khaw umdaan le nikhua
2. Falam peng cu tlangsang horkuam a tam ih hmun rawn a mal zet. Falam peng leilung cu lungto no pawl an si ih cerh ti le tiva pawl an um. falam khua cu 1.5 sq miles hrawng a kau. Tlang sang parih tohmi khua a si vek in catchmint area a mal ruangah fur caan ih a sur mi ruah ti mal te lawng leilung sungah a nim lutih, a tam sawn cu leilung dotih a tlun bik leiphaw hrut ei phahin horkuam (valley) lakin an luangih hmun niamnak tiva pawl ah an luang lut a si.
3. Falam khua ih danglamnak cu tlang sang lakih lungto no le thung lungo pawl lak ihsin cerhti thiang an put mi hi asi.
4. Falam khua cu sea level 5280 ft parih um mi tlang par khua a si vek in a nikhua a dai. kum 2009 sungah ruahti tla (64.56”) hrawng asi ih ni (105) hrawng ruah a sur. Kum 2008 ah khan ni (165) ruah a sur. A daih bik caan December thla ah temperature (5.5 C/ 41.9F) a si ih, a hlum bik thla ah cun temperature (32.6 C/ 90.7F) tiang a thleng theu. 14.4. 2010 ni ih an tahnak ah temperature (31.0 C/ 82.8F) a thleng ih kan hmai May thla ahcun tu hnak in a hlum bet lai ding.
Khaw sung um mipum
5. Falam khua veng (4) sungah 24.12.2009 ni ih tuahmi cazin ah inn khi (1352) kan um ih mipa (5044) le nunau (5267) kan um ih kan zate kom (10311) kan um a si. Falam khua ih mipum thanso daan rate cu kum khat ah (1.2%) hrawng asi.
Khaw sung ti pek daan thu hla pawl
6. Falam khua ti peknak hnatuan hi 1962 kum ah construction Corperation in an rak thok ih 1.4. 1980 ihsin sipin in tuanvo lak sawng a si. Tipek daan system cu Gravity Flow System (a sanank ih sin a niamnak ah a mah te luang tir) a si.
(A) Dawhhna pawl
(1) Tlangleng Dawhhna
Khaw sung ihsin - 12 mile 6 furlongs
Dawhhna area - 66.10 area
Dawhhna kil vennak - suahzo
Ti suak zat (fur) - 40 gpm
(thal) - 20 gpm
Ti laknak main pipe - 4”0 G I pipe& 4: 0 PVC pipe
Ti pekmi veng pawl - Balai veng (veng lai)
Farthawn veng (veng lai)
Acozah innpawl
(2) Thuang Dawhhna le Ciangzaang Dawhhna
Thuang dawhhan
Khua sung ihsin - 8 miles 6 furlongs
Dawhhna area - 37.50 area
Dawhhna kilvennak - Suahzo
Ti suak zat (fur) - 20 gpm
(thal) - 12gpm
Ti laknak main pipe - 3’0 PVC & 4”0 GI pipe
Ciangzaang Dawhhna
Khua sung ih sin - 5 miles 4 furlongs
Dawhhna area - 120.10 area
Dawhhna kilvennak - suah zo
Ti suak zat (fur) - 20 gpm
(thal) - 10 gpm
Ti laknak main pipe - 3”0 PVC & 4:0 GI pipe
Thuang le Ciangzaang
Dawhhna ih sin ti pek mi
veng pawl - 268 Army, sizungpi, NTS tlawng, Acozah zung le inn pawl, Balai veng (tlunta), cinmual veng ( veng pum)
(3) Khaw sung cerhti pawl
Lungpi (1) (2) telin a zate’n - 12 nos
Dawhhna licence ngah zo mi - 8 nos
Ti suak zat (a zate komin) (Fur) - 30 gpm
(thal) - 20gpm
Ti peknak veng pawl - Sipin ih theihpinak hnuaiah veng tin committee pawl ih hohanak in hman a si.
(B) Khaw sung ti Inn pi (8)
(1) T.V tower thlang ti-inn pi - 12000 gls
Dawhhna - Thuang & Ciang Zaang
Zemdarhnak (Distribution) - 268 Army
(2) Sizung tlang ti-innpi - 6400gls
Dawhhna - Thung & Ciangzaang
Zemdarhnak (Distribution) - Sizung, Sizung Quarter pawl
(3) Sizung thlang ti-inn pi - 4500gls
Dawhhna - Thuang & Ciangzaang
Zemdarhnak ( Distribution) - Balai veng( tlunta), NTS, Cinmual veng ( veng lai)
(4) NTS thlang ti-inn pi - 25000gls
Dawhhna - Thuang & Cianzaang
Zemdarhnak (Distribution) - Taungzalat, ZTC, ZBC, Cinmual veng then khat.
(5) Irrigation Department
Sak ti-inn pi - 10000 gls
Dawhhna - Thuang & Ciang zaang
Zemdarhnak (Distribution) - Cinmual veng (tangta) BEHS (2)
(6) Taungzalat kiang thir ti-inn pi - 12000 gls ( A sait)
(4000 gls lawng khawl thei)
Dawhhna - Thuang & Ciangzaang
Zemdarhnak (distribution) - OPD, Cinmual veng , venglai le tangta veng)
(7) No. (1) ti-inn pi - 4500gls
Dawhhna - Tlangleng
Zemdarhnak (distribution) - Balai veng (venglai), Farthawk (tlunta), Acozah inn le zung pawl
(8) No (2) ti-inn pi 0 4500gls
Dawhhna - Tlangleng
Zemdarhnak (Distribution) - Farthawk veng, Balai veng, Acozah zung le inn pawl
(c) A dang ti-inn pawl
Khua sung um dawhhna tinah ti khawlnak ti-inn te an um fingfing ih, mi pi hman mi ti-inn ti zem sinnak ti-inn pawl (12) a um.
Tidai khopkham daan dihhmun
8. A tu ih kan in, kan hman mi dawhhna pawl hi thal caan tidai har bik thla a si mi April/May thla ah a hlan ah cun ni khat (120000gls) hrawng a suak nan tu ah cun ni khat ( 100000 gls) hrawng lawng a suak thlang ruangah, tidai luangliam lak um lo ding in ti-inn pi pawlah khawl in, a caan thawn a ha ha te’n pekin veng tin inntin tidai bangran te’n ngah theinak dingah zuam rero a si.
9. Fur caan ah tidai kan khop kham zet konan, thal caanah cun khaw sung mi pum le kan tidai ngah zat tuat tikah mi pakhat in nikhat ah gallons (10) hrang lawng kan ngah thei ruangah tidai kan khopkham daan dinhmun cu (70%) hrawng lawng asi.
10. Curuangah, kan leilungpi a sa /hlum sin sin, tidai a kang sinsin mi le kan ram, kan tupi pawl a thing car vivo mi kilkhawi dingin milai kan zate’s tuanvo kan nei ih Falam khua ih aum mi misen pi khal in a takih tuahsuak thei coi a tul thlang tiah forhfial nak nei ka duh.
Forhfialnak le ruahnak peknak
11. Khaw sung um misenpi tel in acozah Department pawl, NGO pawlkom pawl, thazaang le sumsaw thawn tanpi tu pawl kan zate’n kom khawm awkin hmailam ih tuantlang daan ding thlir khawm in, a tanglam vekin loh theih lo kan tuah tul tiah ruahnak pek le forhfial ka duh a si-
(A) Dawhhna pawl kilkhawi le tuahthat
Kham ding pawl
(1) Thingkung hau hlah
(2) Ram mei ur hlah
(3) Ramsa kap hlah
(4) Inn zuat satil thlah hlah
(5) Dawhhna area ah zianghman tuah hlah
Tuah ding pawl
(1) Kum tin thingfa cing ding
(2) Cinmi thingfa pawl nung suak dinin fingkhawi ding,
(3) Tidai a suah ter thei mi le daihnem a pe thei mi thing pawl (cin daan ding tawl rel ding
(4) Zirhawk ding
(5) Daan vekin cawh kuan liam tir ding
(B) Dawhhna thar hawl
(1) Dawhhna thar hawl in fingkhawi kilveng cio
(2) Cui dawhhna thar ihsin ti lak nak ding hrang a tul mi departments, pawlkom, mipi pawl le sumsaw lamih bawm theitu pawl thawn tan khawm
(C) Main Pipe line a thar thleng ih tuahthat
(1) 1962 kum ihsin rak hman mi No. (1) main pipe ( 4”) GI pipe) (peng 5 sau) cu a hlun ih a rop thlang ruangah a tu le tu a siat ih tidai a zun lak theu ruangah a thar thlengih tuahthat daan ding tawl rel a tul.
(D) Ti-inn thar sak bet
(1) Cinmual veng Taungzalat ti-inn pi kiangah gallons (12000) tlem ti-inn pi thar sak ding.
(2) Balai veng le Tlanglo veng hrangah gallons (10000) tlem ti-inn pi pahnih sak ding.
(E) Khaw sung tizem nak (Distribution) pipe pawl rem le tuahthat
(F) Tidai hmang tu misenpi in tidai luangliam lak um lo ding in le tenren te’n hman ding
(G) Ruahti le tiva pawl ihsin inn ding, hman ding ti nagh thei daan ding ngaihtuah le tawl rel.
12. Kan Falam khua thansonak ding le kan nuntu khawsak daan a sang sinsinnak ding hrangah a thiangfai mi in ding, hman ding ti thiang khopkham ngah thei dinghi a thu pi zet mi a si ti’n ka ruat. Curuangah Falam khua ih um mi mi bulpak pakhat cio in kan liang par ih a thum aw mi tuanvo vek ah ruat in tuan tlang cio uhsi tiah ka sawm awk duh a si.
*************************************************
TOWN PLAN LE FALAM HMAILAM
(Pu Ca Awi, Kuangdon)
1. Thuhmaihruai
Falam Consultation Committee in keimah le Pu Thla Hre , Pu Kep Er pawl ron aw khawm in April 16, 2010 ih tuah dingmi Consultation ah “Town Plan le Falam Hmanlam” thuhram suah pi ding ah tuanvo in pek mi parah, tampi lungawinak ka nei. Asinan Consultation Committee le misenpi ih nan beisei zetmi, “Falam khua Lungpi” ah thawn ding ih tumtah dah mi Town Plan cu zingzoi thei tawk kan zingzoi rero nan khua hlan kum 1960 kiangkap hrawng ih tuahmi a si ruangah himi rori a si tiah simtlak le reltlak in (record) kan hmu thei lomi parah tam pi kan thin a nuam lo na sa.
Falam khua duhdawt tu pawl in Falam thansonak ah ziang kan tuah ding an ti theu ruangah, tuannak ding ah sumbai kan nei lo nan zaan mang vek in ka lungthlitum ka rul rel ding ih kan sunmang ah cang leh hram seh.
2. Khua le Ram
Khua a silole Ram timi cu mirang mifim ca ngan thiamtu (Polanmilimoto ) le German mifim ca nganthiam ( Alansily ) pawl khal in Ram pakhat si ding ahcun a tanlam thu pawl neih a tul tengteng an ti.
a) A umtu mi pum ( Population)
b) Felfai te ih ri a khiahmi ramthen (Territory)
c) Uktu Acozah (Government)
d) Mah te Ukawknak/ Mah te thu neih nak ( Sovereignity) ( Ref. Aung Myat Kyaw ih Uk awknak le Uk awknak ih thlun dingmi daan cabu)
Falam peng khal a tlun ih mifim pawl ih an sim mi thu pali a nei thluh tu kan si ve ruangah peng pakhat tiah kawh kan si.
3. Thansonnak ding thupom
Khua/ Ram pakhat a thanso theinak ding ahcun,
a) Khua/ Ram ih tidai , leiram le lei sung thil suak parah a thum aw ( hram a bun)
b) Ram/ khawsung ih umtu milai pawl ih tlawmngaihnak le thazaang suah in zuamnak, tuankhawmnak parah a thum aw ( hram a bun)
c) Ram/ khua uktu Acozah le Department zung pawl, pawlkom a phunphun thawn bawm aw ton ih tuantlangnak parah a thum aw ( hram a bun) a si.
4. Town plan
Town plan tuahsuak dingahcun a huapkau tuk ih caan rei nawn lak in Uktu acozah lam pawl thawn a tanglam ih thu pawl felfai te ih tuah theh hnu ah MAP suah a tul a si.
a) Khua toh tikah a hmunhma hi a thu pi zet. Nisuah ni tlak, sak le thlang ziang hmuah a kau ding (Area) felfai te ih tuah ta a tul. Cuih sung ih a lutmi tiva, tikua, lilawn tivek pawl khal felfai te in hminsin in MAP suai a tul a si.
b) Minung umnak, innhmun siseh, zuung, tlawng, siizung, bazar, tivek pawl hrang ah a mah le a daihtawk in hmun tuah sak ih, lamzinpi (main road,) khua sung karlak lamzin te deuhmi, inn pakhat le pakhat kar lak feh theinak zinte tiang in fel zet ih tuah a tul.
c) Cuihhlei ah lehpannak inn, bualrawn, phunki tlawng, biakinn, Car gate, Satation, vanzam ground, rangleng/ Taxi, tvk colhnak hmun tiang tuahsak a tul.
d) Rammi pawl ih hahdamnak ah pangpar dum, tileuhnak tili, ramsa dum pawl thla tuah a tul.(Ref. Administration Department ih Uk awknak le kaihruai awknak cabu)
Town Plan suai ding ahcun, caan sau nawn pek awk a tul ruang ah hmailam FalamTown plan ti in le a um ciami FalamTown sungih tuandingmi ti in duhsak nak thu pahnih a tawizawngin ka run rel ding.
A. A um ciami FalamTown sung ih Remtul le tuan ding mi (Short term planning)
Falam mi pawl ih hngilh thei lo dingmi khualai hmun pawl hi tuah tha deuh sehla kan khua a mawi ter sin ding ih mi a hip thei ding tiah ka zum. Cu pawl cu; sanman zet mi building (inn) dot hnih dot thum tlakrawh inn in sak ding a si pei
I. Inn Pawl
i) Town Hall (Laiphun suah ni cangsuaknak hmun) a thlun ta dot ah Hall, tangta dot adunglam ah sipin zung, hmailam hall pi ah yinkyihmu piatiah, laithuam thil famkim zet in ret ding.
ii) Bazar, atlunta dot pawl ah sui, sii, hnipuan dawr pawl tuah in tangta dot ah sa, hanghnah hangrah dawr zuar ding.
iii) Mangkii inn hlun ah hin Hotel (rawl ei cih thei ding) a tlunta dot pawl ah mi khual thlen riah nak khan a si pei ih, tangta dot ah mikhual hmuah nak le rawl ei nak hmun a um ding.
iv) Ziipeng zung le Mangki zung, hi pawl hi a tlunta dot ah meeting nak hall tuah in, a tanglam ah zung tuah ding.
II. Lamzin
i) main Road (Laansung in Bazar Zin)
ii) Town Hall- Lam zung- kawltlawng- Cinmual
iii) Bazar- dawrhlun tang zin- cinmual - khawzaang zin ( Capt. Phun Hnin inn kiang) lamzin tha te rem in, inn hmun phuan vivo ding.
iv) BEP no 2-RC Biak inn -kutzung thiam zir nak inn
v) Laizo zin (Pu khuang Hnin inn- Pa Za Thang inn- Pa Tawk Rawl inn- tlanglo Phungkii tlawng thlang ah zin thar tuah in, inn hmun phuan vivo ding.
III. Bualrawn tuah ding ( International Standard)
i) Hrang Thio bualrawn hi a saklam le a kaplam pawl cangdawl sehla.
ii) BHS no 1 bawlrawn tla rem tha sehla.
IV. Rem duh mi a dang pawl
i) Khawsung inn neitu le inn hlang tu pawl in mah le kiankap (area) lamzin thiangfai te ih tuah ding (vok/me inn.. sak lo ding, zinkap ah duhduh zunthawh lo ding)
ii) Lamzin kap ah hnawm hlon lo ding ( Hnawmpuung / hnawmkhur tuah ding)
iii) Lihong luannak tha te ih tuah in fingkhawi ding.
iv) Inn pakhat le pakhat karlak, tikua, a hrapnak hmun pawl ah hnawm hlon lo in, a kiangkap um pawl in thingkung a phun phun cing ding ih zohmawi zet in fingkhawi ding
v) Dawhhna Area tha te in fingkhawi ding ( innsak lo ding, hnawm hlon lo ding, me rawl/ zaanthing hawl lo ding)
B. Hmailam Falam tumtahmi hrangah ( Long term planning)
Flam cu Chin Capital a sinan Town plan kan neih lo ruangah Chin Capital in kan sungnak thu pakhat ah a tel ve. Curuangah Expert Engineering pawl thawn lungpi ah Town Plan thar tha tak in tuah sal ding.
a) Falam cu DistrictTown pi a si vek in District Office hmuahhmuah hi lungpi block ah thawn thei sehla , a hmuhhma khal in a pek bik. township Office pawl cu a tu vek in khawsung ah um tho tho ding
b) District Office umnak lungpi le Township Office pawl umnak falam khuasung ( lungpi Falam zin) pi sawmthum kau in tuah ding ih Line car suai ding.
c) Rih-Satawm-Falam, Leilet- Satawm- Falam lamzin tha zet in tuah in pursum leilawn nak zin ah hman ding
d) Lungpi-Muleng-Rallawn- Angteng khua kiang (KalayTownship) suak in Motor zin cek sehla a tu kan zinpi hnak in a nai hlei ah a rawn sawn. Lungpi cu Hakha, Rih, kan khawsung ih laan-sung ah a cang ding ih khua le ram a thanso pitu bik ah a cang ding.
e) Surbung tlang ah hlanlai tuah ding ih a tumtah mi Vanzam ground tuah suak ding.
Town Plan ah cun tidai le meisa tha zet ih ngahthei ding hi a thupizet cui thu pawl cu tuanvo nei midang in an run rel ding a si.
………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
SURBUNG AIRPORT PROJECT
John L. Ca Mawng
Retired Officer, Land Records
Falam
SurbungAirport hi Falam - Rihkhawdar zin in peng (8) hlat; O. Sunthla khua in nitlak saklam (North West) pengkhat hlat surbung tlang tluan parah a um ih tipi thuanthum in pi 6000 a sang. Map reference Ru - 0635 hrawngah a um.
Pyithuh Council san lai ah cek dingin an rak thok ih Motor zin an cek. Thing an hau ih a hmun an rak thianfai hnu ah an rak cawl. Tupi thing thatha cu a kolhfai theh ta. Cuihsin Myone tinkim ah vanzamleng tumnak hmun kan duh cio ih kan cek ciamco. Hakha le Tedim ah tla an cek. Kannih Falam khal in a tumhnihnak mi senpi in kum 1993, April thla sungah minung 987 in zarhkhat sung kan cek. Ti a harzet hlei ah Thosal puai (Easter Sunday) ruangah an tlungtheh ih uk-suh pali hrawng lawng an tang. To-ruah a sur thlang ruangah kan tuan thei nawn lo ih kan baang ta. Kan thilri pawl cu U Hau Khaw Zam motor pi in 1993, May ni (1) ni ah kan va phur kir theh sal a si.
Kan Lairam vanzamleng colhnak hmun thu hi a dai lo ruangah kum 1994, June thla hrawngah (acozah lam) ihsin Col Win Maung le E.E U Soe Lwin te pahnih an hung thleng sal ih Tedim le Hakha ih an cehmi pawl cu an zoh sak nan an lung a kimpi lo. Surbung vanzam leng cawlhnak hmun cu khuanu khuapa le tuanvo nei pawl thawn kan zoh sal ih a tanglam vekin hmuhnak an nei.
(a) Vanzamleng tlannak (run way) hi pi 10000 hrawng a um thei.
(b) A hlan ih run way hmai hoihnak hi si nawn lo in, in thleng sak. (NW-SE ihsin SW-NE) ah thlihran daan zoh in in thleng sak ih Sa Tin Thio nu khaan tlang lam in a tum dingih Bualkhua lam Runva tlun ah a zam so ding. A rem ngaingai.
Zaanlam nazi 5:00 hrawngah Falam kan thleng ih message ca in nganter. Kan ca cu:
( ……)” tivial hi a si. Azaanzaan in (….) ah kan kuat.
Cumi hnu ah 1994 kum, September thla sungah B.E in Major Thein Han le a rualpi (6) pawl an thleng ih Land Survey an tuah. Leilung pihnih vuakvel hrawngin hmunkip ah an lai vivo. Cuih hnu ah sanction tingkul tlun hrawng a tla nan ziang thubik ah si maw, hnatuan peh lo in an cawlta.
Hi surbungAirport hmun hi a hlan ah Mirang acozah pawlin an rak zoh tha zo mi a si hmang. “The best reserve air ground” tiah lungto parah an ngan ih an phunta (Keimah cun ka hmu lo, Council upa ih simmi a si) A tun ahcun cuih lungphun cu a um nawn lo. An khuai ih an hlon a si hmang. Col. Win Maung le a rual pa khal in a tha tiah an hmu. A ceh khal a har tuk lo ding an ti. Land Survey Group pawl khalin a tha zet mi hmun a si ih (6) in thla (6) ahcun theh theih a si ding an ti (U Kap Hngilh Lo ih simmi). Curuangah kan Lairam ah vanzamleng colhnak hmun a um sun ding cu hi surbungAirport lawng hi a si. Cuih hrangah Laimi le a thupi bikin Falam mi pawl in kan sunmang tumpi le kan ruahsan mi tumpi pakhat a si ve.
…………………………………………………………………………………………………..
FIMTHIAMNAK LE HMAILAM FALAM
Sayakyi San Thang
Kan leilungpi a damsung cu Ram mipi a lian maw, a farah maw, a fim maw a aa maw, milai a tam maw a mal ti hnakin Fimthiamnak ah ziang dinhmun an si ti hi a thupi deuh ding. Kan Falam Siangbawipa Rev. Dr. S. Hre Kio in FBC ah 1966-1967 hrawng hi thuhram ngantu 9th Standard a kai lai ah tlawngta pawl thazaang peknak ah hitin a sim. “The son is the father of his father” a ti. Fimthiamnak lam thazaang peknak ah a hmang mi a si ka ti. Mandalay Arts and Science University Lecture room pakhat ah “The youths of today, the leaders are tomorrow” ti’n an taar. Mino le Fimthiamnak lam a hmaihoih deuh in ka thei.
Kawlram Education Department ih ca-uk thupi kan neihmi ca-uk sungah (……) in Fimthiamnak tican cu “Hmuhton le theih tam” hi a si mai a ti. Kan santiluan zir in Falam mi ih 1st Consultation ah Falam le Fimthiamnak thulu ih thuhram ngantu Sayakyi Maung Aye le Salai Phun Zam te in Higher Education level in International Diploma, Advanced Diploma, Professional Education le Academic Education pawl zir a tul zia siseh, tlawngkai lai pawl in Master le Ph. D fimthiamnak pawl kai le zir a tul zia an tarlang zo. Tutum ah Thuhram ngan ve ding in voh tikah Falam peng huap Basic Education level hi ruatkhawm sehla ti'n ka ruat ve.
Kan Rampi le Laimi Falam mi ih Fimthiamnak tahfung pakhat a si ve mi phunhra on suaknak ah mipi le nu le pa in caan tawkfang cu Quality hnakin Quantity kan thupit ter sawn ih caan hrekkhat ah cu Quantity hi kan uar ve. Quantity thupit ter ahcun Fimthiamnak ah kan tlaniam tinak a si. San neta ahcun mi hnakinkan dinhmun a niam vivo ding tinak a si. Kawlram Education Department in ACIS (All Children In School) system a hmang ih Falam le Falam peng khua pawl cu "Tlawng khua" ah kan can phah. Cuih bet ah Basic Education level ah Primary, Middle le High Schools leng ah Post Primary Affiliated Middle and High Schools cun Sister Middle and High Schools ti vekin kan nei ciamco.
Khua le ram hrangah hi tlawng pawl hi an tha thluh lo. Fimthiamnak lam tlaksiatnak sawn khal a thlenpi ve. Thimnak ah Post Primary School hi phunsarih tiang zir thei a si. Falam ah tlawng (45) hrawng a ummi sungah tlawng (20) hrawng cu kan thathnempi lo ding ka ti. A san cu (…) ah a niam ruangah a si. Cuih bet ah Teacher Centered Approach (T.C.A) in Child Ceritered Approach (C.C.A) system ah an thleng ih hmun tampi ah kan tlin nawn lo. Kan harsat phah ve in ka hmu. A feh daan kan el lo nan, kan tlin hrih lo. Taimak suah a tul.
Falam peng dinhmun ah zirhtu (Teacher) a thupi bangin Nu/Pa dinhmun hi a thupi ve. Zirtu (Pupils) pawl cu an no lai ih kaihhruai le zirh cop a theih hmang ka ti. Eg. 1976 kum, 4th Standard Exam hi Myone level Board a si. Falam peng 4th Standard milai 1000 lenglo fang an um ih mi 900 hrawng in Exam an ong. Culai ah thuhram ngantu hi Tiahdai khua B.E.P.S ah Headmaster ka tuan. Ka tlawngta milai (12) sungin, 1st le 3rd Position pahnih in Pengpi sungin an ngah. Mangbangza ka ti. Porh awk thu si sawn lo in zirhtu a thupit zia ka tarlang duh sawn a si. Tiahdai khua ih cathiam (2) te hi an pitling thei lo. Ziangruangah a si pei? Kaihhruai daan maw? Saya maw? Nupa maw? Zirtu tlawngta maw? Ruat ding a um. Kawhhran lam ih tanpitnak teh ziangtluk kan thleng.
A tlun ih kan taarlangmi A.D, I.D, Master, Ph. D, A.E (Academic Education) P.E (Professional Education) zir suak pawl cu (his father's father) dinhmun an tlin tinak a si. E.F.A (Education for All) ti'n sim le rel asinan, hmun hrekkhat ah 99% khawte hrekkhat ah 80% lawng hi Primary tlawng kan kai. High School level ahcun buaktlak in Falam peng ah 50% kan thleng pei maw? Khui ah an feh? Ziang an tuah? Community le Kawhhran lam khal in tuanvo kan nei ti thei awk a cu!
Falam mipi in tu san kan faate pawl Degree ngahtu men lawng siloin hmantlak mi, (Ram duhdawt daan thiamtu, midang zawnruat theitu, miphun khaisang theitu) Educated Person kan tul nasa. Cumi ngahsuak dingah Community in siseh, Private in siseh, Kawhhran in siseh Sponsor le Foundation dintu tla kan tul nasa ding. Falam khua le ram hi kan tan laknak ah hmangin kan miphun khaisannak hi kan tumtahnak pakhatnak ah sunmang kan neih a tul. Dinhmun nei in Falam mi, Khaw-nu khaw-pa le Kawhhran lungrual in, lungrual lawng siloin tuanrual ding kan si zia sawm awk ka duh. Ka lung a awi.
………………………………………………………………………………………………….
FIMTHIAMNAK LAM THANSONAK
Sayakyi Bawi Cung Nung
I. Fimthiamnak thuhla:
- Fimnak cu Pathian hnen ihsin kan ngahmi a si ih Pathian ta a si. Pathian in, mi pakhat hnenah, kanmah tawkten, fimnak a pek cio. Suahkeh fimnak a sawh duh (talent).
- Cuih fimnak cu a tuldaan in kan ngah theinak dingah thiam zirnak a tul ih cuih zirnak cu nu le pa le Sunday School le tlawng ih zirnak ihsin ngah rang thei, felten tluangten fehpi/dinpi tu a si. Curuangah fimnak le thiamnak cu a pehpar aw a si. Fimnak kan neimi hi hmanten hman theinak dingah thiam zirnak a tul.
II. Fimthiamnak a tuldaan:
- Fimthiamnak nei lo cu, vuipi khaamsang tupi sung fehter a bang ding.
- Fimthiamnak cu lungvar hnakin a man a khung sawn.
- Fimthiamnak nei lo le ram sungah lei sung/lei par thil mankhung tampi nei khalle midang in in hmangsak, aman zate kan co ngah lo, ramdang ah sal cannak a si.
- Fimthiamnak san ah fimthiamnak lawng in mi hmai ah hmun a lak. A sung muril ah umnak hmun a nei, thu neitu a si ti a fiang.
III. Fimthiamnak ngah theinak:
- Sentet lai nu le pa hnen in kan ngah thei. Hmuhnak sim theinak, tham-tongnak in.
- Zirnak tlawng, zarhpi tlawng, cozah tlawng in zirnak kan nei.
- I.T in zirnak, E Education in, zirnak kan ngah thei.
- Fimthiamnak cu mahte cazoh ih zir a theih.
- Computer le ca-uk dangdang in zir a tha.
- Milai cu thihhlan tiang zir ding. Milai a nunnak a cem tik lawngah zirnak a baang ding.
- Suakpek ihsin, thih tiang fimthiam zir a tulmi kan si. Nolai tampi/sangpi tiang zir a tul.
IV. Fimthiamnak zir daan ding:
- Mi hmuahhmuah in duh zet, sunsak zetin zir ding.
- Fimthiamnak hi ziangtik lai caan khalah zir ding.
- Kut-dawh dil pawlin ningzak tuar in lo theih lo in kut-dawh dil vekin ngah hlan lo, thei hlan lo, thiam hlan lo tumtahnak sangpi thawn zir ding.
- Fimthiamnak zir hi upat ringring ding, uar ding, mankhung ah ruat ding.
- Sumsaw tampi in zir ding. Pamhmai lo ding. Nolai cazir.
- Thithi, nungnung lungput thawn zir ding.
- Nu le pa in zirnak sumsaw tawlrel sak ding.
- Thiamsang bik thleng ko zir ding tumtahnak nei ding.
- Khuatinkim ah zir theinak um dingin tawlrel ding.
- A tulmi zirnak bawmtu thilri pawl kimthei tawkin nu le pa le pawlkom in tawlrel sak ding.
V. Fimthiamnak zir lai ralrin dingmi:
- Fimthiamnak hnakin sumpai uar lo ding.
- Fimthiam sang si hnakin milian tum lo ding, thiam sang uar sawn ding.
- Fimthiam zir caan ah thinlung buainak, fala/tlangval duh tuannak, mi hnipuan tha daw ruang ih sumpai thupi ruat/hawl duhnak,
- Ca thiam sang pawl uar lo ih hmun pek lo ih zoh niamnak, hmun kian lonak, nam thlak duhnak thinlung neinak.
- Cathiam tum lonak, fimthiamnak hi olte ngah duh ih a dik lo zawng cangvainak.
- Zirhtu saya, sayama pawlin Pathian hnatuan tuan tlukin sunsak ih duhsaknak nei lo ih ca zirh le thlah mennak.
- Zirhtu saya, sayama pawl upat tihzah ringring lonak.
- Zirhtu saya, sayama pawl ih an duh zetmi, nuam timi tlawng si dingah tawlrel sak ding.
VI. Fimthiam cawisannak le zirsangnak:
- Khua le miphun sungah thiamsang/ zirsang tampi suahpi zuam ding.
- Cozah in tum vekin cazir theimi kam neitu hmuahhmuah tlawngkai ih 2015 ah phunriat zir theh zo mi si ding.
- 2030 kum ah phunhra tiang zir theh si ding zuam ding.
- Khuakip ah Biakinn kipah cazohnak tuah sak ding.
- Thiamsang pawl upat/sunloihnak nei ringring ding.
- Thiam/zir niamnak, um hmun pek lo in um ding.
- Falam ah Biaknak/cozah tlawng lam University tiang zirnak phuan ding.
- Hmuntin ah ca zohnak hmun umter ding, zoh ding ca pawl um dingah tawlrel ding.
- Cathiam mi harsa bawmnak Fund nei ih bawm thei ding tawlrel ding.
- Ramdang ah tlawngkai tam thei dingin tawlrel ding/ bawm ding.
- Mirang ca thiam cio ding zuam ding.
- Thiamsang hi rothil ah ruat ih thiamsang din suah ding.
………………………………………………………………………………………………….
FALAM LE FIMTHIAMNAK
Sayakyi Kawl Lian Thang
Kan Falam peng fimthiamnak kan zoh asile leitlun fimthiamnak kan mannak ding ahcun tampi a tul lai. Khawpi sung-um tlawngta pawl le khawte tlawngta pawl ih an cathiam hleih awk daan kan hmu thei. Ziangruangah tile:
1. Caphun kimten a um nan, zirhtu (Teacher) a mal.
2. Zirmi (Subject) a tam.
3. Cazirh bawmtu hmanrua (Teaching Aids/ Materials) a mal ih hlei ah kan hmang thei lo.
4. Zirhtu an mal tikah ca zirh caan le a tam ih an duh vekin an zir thei lo ruangah a si.
1998 kum May thla ah fimthiam zirsang a veikhatnak an tuah ih tlawng tinkim ah Computer, Audio, Visual le Language-lab pawl famkimten a ummi an um nan kannih kan Falam peng sungah cun kimcang ten kan nei thei hrih lo, kan neihsun khal man nei dingin kan hmang thiam lo.
1999 kum May thla ah fimthiam zirsang a veihnihnak Mandalay ah an tuah. Cutawk ah Lai lam hnatuantu zirhtu pawl famkimten an tawlrel sak nan, Falam khawte ih a ummi Primary tlawng pawl ahcun tlawngta an mal tuk ruangah zirhtu (Teacher) pakhat asilole pahnih tivek lawng an um thei.
2000 kum May thla ah fimthiam zirsang a veithumnak Mandalay ah an tuah. Zirhtu (teacher) pawl an thiamnak a san vivonak dingah acozah in tawlrelnak a nei. Asinan, kan Falam peng sungah danglamnak a um tuk lo. Tlawngta kan maltuk ruangah khalah a si.
Zirhtu (Teacher) pawl an thiamnak sang vivo dingah tonkhawmnak le zir betnak khal acozah in a tuah sak ih tlawng ih hmang taktak kan mal lai.
A hleice in khawte lam ah a ummi Primary tlawng pawlah tlawngta mipum cazin dikfel ten kan tuah lo ih, Post Primary School ngah duh ah kan dil ciamco. Falam peng ah Post Primary tlawng (42) a um nan, zirhtu famkim lonak a um ruangah a leng ta le an hlang thei fawn lo ruangah tlawngta pawl ih fimthiamnak lam kan tumsuk sinsin.
Acozah in Mirang ca le Mathematics kan thiamsan lawng ah leitlun fimthiam zirnak kan man thei ding tiah a ruah vekin 2000 kum October thla ihsin thokin Mirang ca le Mathematics thiamsang dingin training pawl a dotdot in in tuahsak. Curuangah kan Falam peng khalah nu le pa le NGO pawl khalin thupi ah ruat in le kan bom awk ton lawngah kan fimthiamnak a thangso thei ding a si.
Tlawng ih ca kan zirh caan lawng ring lo in a leng khalah nu le pa, zirhtu le pawl thawn kutkai aw ih kan tuantlang a tul a si. Laitlang ah Falam peng in cathiam pawl an suak phahphah. Himi cathiam tlawngta pawl hi khawpi sung-um te le fa le tlawngta pawl lawnglawng an si. Khawte lam ih tlawngta te le fa pawl liangluang pawl teh khui ah an hlo theh ti ruah a tul.
Lai khawte lam tlawng ih tlawngta pawl an thanso ih ca an thiamnak ding dawnkhamtu pawl tla cu khawte ah tlawng a tam ih tlawngta an mal, Saya le an mal, ca zirh ding Subject pawl le a tam, curuangah ca zirh an neh lo. Lailam nu le pa pawl khalin farah harsatnak lawnglawng rel lo in kan fale fimthiam zirnak ah tlawng cazir caan lawng siloin innlam khalah ca zoh lam le ca zirh lam tanpi ding kan tul. Zirhtu an maltuk asile adang zirhtu khal hawlsak zuam ding kan tul. Cazirnak ih a tulmi zirh bawmtu hmanrua pawl (Teaching Aids/ Materials) pawl famkim ten neih thei zuam ding kan tul. Cumi lawng ah kan Falam peng fimthiamnak kan thangso thei vivo ding a si.
………………………………………………………………………………………………….
HARHDAMNAK LE HMAILAM FALAM
Sister San Thawng Fam
Atulai kan Falam ih kan buaipi bikmi natnak pawl a tanglam pawl hi an si:
1. Zu le zu thawn a pehpar mi natnak dang pawl.
2. T.B natnak (Upa, nauhak) le malaria.
3. Taksa pum vitamins tlaksamnak (Mulnutrition)
4. Ek le taksa pum thianfainak (Sanitation & personally hygiene)
5. Mit harhdamnak
I. Zu le zu thawn a pehpar mi natnak pawl
a) Thin ro thin car natnak (Currhosis of Liver)
b) Pumpi natnak a phunphun (Gastrilis, Gasticulcer, Castomach)
c) Zin thlum natnak (Chr: pancreatitis)
d) Lungnatnak
e) Thahri natnak, (B, deficiency)
f) Thi kai natnak (Hypertension)
(Hnypertension) - zu tlun ah - Ramsa thau pawl (Animal fats)
-
g) Thluak nat, lung hlonak (Alcoholic psychosus)
II. A. T.B natnak (upa, nauhak) le malaria
a) Upa T.B ziangti’n kan ngah thei (Thawthawtnak lamzin in)
b) Pakhat le pakhat suan awknak ruangah.
(T.B ngah ciatu in T.B sii thaten ei lonak ruangin midang le innsungsang minung pawl a suan) T.B nei pawl kha thilri dangten hmanter ding. Puai khalah mah rawl-einak hai thawn tihang, meh suak lo ding.
c) Sii hmanhman ten ei lo tlunah duhmi ei, duh lo mi ton ruangah dam thei nawn lo (defaulter) tlun ah midang suan vingvo. (Kumkhat ah minung 15 a suan)
d) Nauhak T.B (Nauhak pawl T.B sii dawt lo ruangah asilole an dawhmi sii a tha lo ruangah).
e) Nauhak le nauhak an suan aw (upa T.B in nauhak a suan).
f) Sii hmanhman ten ei asile zarhhnih hnu cun mi a suan theinak a mal.
g) T.B innsungsang thlilut/suak tha dingah inn sangka on theh ding.
B. Malaria
a) Nitlak veten innsangka hmuahhmuah khar theh ding.
khianthawng thawn it tengteng ding.
b) Inn ih nat tikah (Chloroquin 150mg) tal ei tengteng ding.
(a dang malaria sii pawl duhduh in ei lo ding. Lungnatnak a suak ter)
c) Inn ih malaria nat tikah mina um daan zoh thiam a tul.
(delirium Condition) a si veten siizung ah kuat lohli ding.
d) Kawngsang um lo dingin inn kiangkap thianfai ding.
III. Taksa pum vitamins tlaksamnak (Mulnutrition)
a) Kan neihsun ti-rawl hanghnah hangrah pawl ei daan thiam a tul (Balencediet). Kan neihsun pawl famkim ten kan ei thiam lo ruangah vitamin sambaunak nat kan ngah.
b) Kan ram suakmi Be a phunphun, Arti le ti a phunphun, sa a phunphun, hnawiti a phunphun ei ding.
c) A tikcu te ih a rahmi thingrah thinghnah hanghnah a phunphun ei tengteng ding (Suan/ei hlan ah faiten kholh ta ding).
d) A hmintukmi, a kuh tukmi, a hel mi, a uih mi, a tawt mi, a thingmi ti-rawl le thingthei rah ei lo ding.
e) Naute hnawiti khop lo mi cini hang lawng pek lo ding.
(Me-hnawi, Caw-hnawi, Be-hang, Buh hang cini rawi) in pek ding.
f) Rilrawng tuk ko um lo ding. Pumpuar tuk khalin ei lo ding. Rawl ei caan hman ding.
g) Tuah copmi ti-rawl (Readymake) thil pawl uar tuk lo ding.
(Arim, rei ret theinak, a zawng mawinak sii le a dangdang kan hmuh thei lo mi Chemical pawl an tel)
h) Nauhak kumnga tang vit A pek tengteng ding.
i) Nunau nau neih veten thlakhat hlan ah vit A 2, pumkhat veikhat tal ei tengteng ding.
j) Nu nau ken lai ah B1 hlum (14) (50mg) pawl hrek OD in 14 days ei tengteng ding (B1 tlaksam ruangah nauhak pawl an hnukhnur theu)
k) Nunau nauken lai ah (FFA le Folic acid) zing le zaan nikhat veihnih in hlum (180) tiang ei tengteng ding. Folic acid lawng a si le hlum (100) a mal bik ei tengteng ding (Thluak le thluak thahri ruangih damlonak pawl a kham (Cleftpalate, herelip, meningocoete pawl)
IV. A. Ek-inn le taksa pum thianfainak (Sanitation & personal hygiene)
a) Ei-inn le vok-inn hi a cangthei tawkin minung umnak thawn a hlat le a tha.
b) Ek-inn cu a thiangfai mi a si tengteng pei. A sin nei mi a si pei.
c) Ek-inn ah ti faite ret ding nitinten thleng ding.
d) Ek-inn faiten phiat ding.
e) Ek thawh hlanah ti toih hmaisa ding.
f) Ek-inn feh theh tikah maih hnawmbal mahten brush thawn faiten kholh ta ding.
g) Ek-inn feh theh veten sahpian thawn kut faiten kholh ding.
h) Nau nei pawl nau ek thianhlim theh veten sahpian thawn kut kholh ding.
i) Upa nauhak kedan hruk tengteng ding. Ke ihsin khukrul phunkhat a lut thei. (Thlaruk veikhat khukrul sii ei tengteng ding)
(A hleice in ek-inn le tilva ek lak ah kedan hruk tengteng ding)
B. Taksa pum thianfainak (personal hygiene)
a) Nitinten pitar putar khal nauhak khal ti kholh awk ding. A daituk caan ah tihlum thawn, tidai a hartuk asile tai tang in sahpian thawn faiten kholh ding. Kholh theh hnu ah hnipuan a sunghruk pawl thleng ding.
(Zin fik nat, takthak, takpherh ngah lonak dingah)
b) Rawl-ei hlan le rawl ei hnu ah sahpian thawn kut kholh tengteng ding.
c) Nikhat ah haa a malbik veihnih rawt ding. A cangthei asile rawl-ei theh tinten le zaan ih zik ah rawt tengteng ding (Fluride telmi haa sii thawn).
d) Haa rawtnak a rem can lo asile tidai, hang thawn napin kam thuah ding.
e) Pitar putar innsung lawnglawng ah um lo in nitlang ai theu ding.
(Ostor prosis anngah thei - ruh a kiak ol, a hleice in menopause nupi nu pawl)
V. Mit lam harhdamnak
a) Mit sungah hnawm pakhat a lut pang asile nuai lo in tidai faite sungah kholh ding (corneal ulcer).
b) Mit sung ih hnawm a lut pang asile tidai kholh lawng siloin a hnawm suak rori ko a thiamtu thawn coih tengteng ding.
c) Acid a lut pang le tidai in nasatak kholh ding.
d) Mit rau, mit sen, mit amahten a tam asile zamrangten siizung ah feh ding.
e) Naute a suak veten a ruangpum lawng siloin a mit kha patpar thiangfaite thawn ti fai in kholh sak tengteng ding.
f) A suak veten kumhnih tang nu hnawi pek ding.
g) Naute thlaruk hnu ah vor par mi hanghnah hangrah pek ding.
(A ai-hre mi, a hring mi thingthu rah hnawi, arti, sa a phunphun kumnga tiang pek tengteng ding).
h) Hmai zingzaan phiah ding.
A tlunlam ih natnak pawl le umtlan daan ding pawl tuah ding, tuah lo ding pawl theifiang in thlun thei cio sehla kan fanau ih thokin pitar putar tiang kan san sau in kan harhdam in kan Falam khuapi khal a dam deuh ko ding.
Hih thuhla harhdamnak cangsuak dingih a ronkhawm awtu pawl:
1) Daw Ni Dim (THN)
2) Daw San Nem (Sister)
3) Daw San Thawng Fam (Sister)
4) Daw Ngun Nei Cuai (Sister)
………………………………………………………………………………………………….....
FALAM LE ECO-TOURISM
Thawng Bik
Thusuahpi duhmi:
Tuah dingmi tampi sitheinak sung ihsin Nu le Pa ih ruahrel dingah thu suahpi duhmi ka nei.
Lairam (Falam) cu “Eco - Tourism” sawn in tuah that zuam ding. Industrial Zone a can ding phan a um lam. Tuisunni ram thangso pakhat le Asia ram sungah Tourist tambik luhnak “Chiang Mai” zohthim duak sehla:
1. Kumkhat sungah Tourist Lakh (7) lai an lut ringring ti a si. A khua a nomter lawng silo in an nuntu khawsaknak somdawltu tha taktak a si.
2. An thingram, tlang horkuam pawl an kilkhawi tha ih “Eco-treking” timi ramlak vah suhsonak nuam zet ah an tuah.
3. Hotel and Tourism hi thupi zetin an hngauhsan mi sumluhnak sangkapi a si.
4. Nunphung thilri hlir duhnungza zetin an tuah, an zuar, sumluhnak sangka tumpi a si. CulturalCenter tivek pawl hi mi an hiipnak bik a si.
5. International Student pawl kai theinak, tlawng tha tla an nei.
Lairam - Lairam le Falam khalah himi vek dinhmun thlenthei kan zuam lawngah kan ram a himdam bik ding. Curuangah Lairam huap in kan simle Khawnutum Tlang, ZingHmuh tlang le a kiangkap, tupi thatha kan neihmi pawl remthat an tul. Rihli, le a kiangkap kilkhawi le tuahthatnak in rampi sumluh a tamter ding hlei ah Khualtlawng sukso pawl um tlan theinak ding Hotel thatha kan zaal thei ve ding. Culawng silo in rampi hrangah ramdang sumlut a tamter vek in pursum leilawnnak a thanso ding ruangah pumpaak innsang cio ih sumluh a thanzai ter ding. Himi in tui kan thurelmi pawl sung ihsin a tanglam ih hmunhma pawl napi'n a khawng baan fawn ding:
1. SurbungAirport a umtulnak san a fekter sin.
2. Rihziin le ziin dangdang tuahsuaknak le thansoternak hrangah mannei zetmi a si fawn.
3. Kan nunphung thilri kilkhawinak le khaisannak hrangah siseh, leitlun thawn a milawmi Lai nunphung thiltha kan suahter hlei ah innsang cio ih sum lut a thanso ter sinsin ding. (A poizetmi cu mihiip theitu thingkeppar, rannung, le huarkuam mawimawi kan siatsuah rero kan thei aw lo).
Tuini ih kan ram dinhmun ahcun cuan ding tlak le zoh ding tlak nawnlo zikzik ah kan can theh zik thlang. Tlangngolh le tlangcaar cu zoh le cuan nuammi mi hiip theitu an si fawn lo. Innsang tin in a cangtheitawk in Bio-gas pawl hman theinak dingah nasa zet ih kan ngaihtuah a tulvek GAS (LPG) pawl ngah theinak ding lamziin le kongzawng kan hawl a cu. Culawng silo in zaanthing hmang lo ih rawl le thazaang dangdang hmantheinak tamsin kan ngaihtuah a tul; Tidai tha, Ni Tha, Thlitha,...tvk. Culawng siloin rawlsuan ciocio ah in zaanthing tenrennak a bawmtu rawlsuannak pawl innsang tin in kan hman a tul. Innsang pakhat in zaanthing khon (1) kumkhat ah kan hmang tibangsehla Innsang 1000 cun kumkhat ah zaanthing Khon 1000 kan hmang kum 100 ahcun zaanthing khon 100 x 1000 = 100,000 (Tingkhat) kan hmang. Himi pawl suup dueh theinak ding lamziin kongzawng hawllo theihlo an si. Cutluk ih kan hman tammi zaanthing pawl airoltu dingah kan hmanmi le kan ciinsalmi a zat aw thei maw ti zohthiam a tul. A ramhlumtu kan mah hrimhrim in midang kan mawhthluk hlan ah Kilkhawi duhnak tha kan nei maw ti suhawk le zoihnit awk thiam kan tul zet ding. Hmuhfelawknak in remthatawknak le tanlaknak a suahpi ding. Hih thil pawl cangsuak dingah Rampi uktu Acozah thawn napi’n tuankhawm a tul.