Cahram Phun Pawl    Ram duhdawtnak  Awn Mawi  Calai  Nunphung  Nunthuleng  Theihtha                                                                   Laimi le Thansonak                                                                                 I                                                          Zohthimtlak Japan Lungput                                                                                                             By: No Bual Hrang (Revd) Ram le miphun thangso kan timi pawl hi mai cahnak le dernak theitu pawl an si kan ti len a sual lo ding. Dunglam thlirthiamtu, mai tlaksamnak silhkhah ih mai nam feh zawng hmangthiam tu pawl hi mi thangso an si. Ram thangso kan timi pawl lakah Japan lungput hi zohthimtlak a si. 1965 kumah hin Japan ralbawi  700 rual kokhawmin a veihnihnak ralpi thlirsalnak an nei. Hi tumah Kohima, Imphal do tumih teltu Captain Susumi Nishide khal a tel ve. Cui an tawnkhawmnak ihsin an thusuah cu tuihnu ahcun ram lengah zonzai zetih raldo in Japan ralkap kan thlah nawn lo ding. Kan ram hi cet hmang thiamnakin kan thangsoter dingih thiltha tuahnakin leitlun nehtu si kan tum ding ti a si, ziangruangah tile Japan pawl hin ralthuam hmangin leitlun nehtu an si theilo ti cu a veihnihnak ralpi in a fiang ter. A veihnihnak ralpi laiih an ralkap pawl thihdan leh tuar dan pawl an ruah tikah a ngaiin an ngai ngam lo. Tuini tiang khalah Herusima khuaah bomb rim ruangah nau piangsual an tam zet lai ti a si. A hleice in Inphal le Kohima donakih an ralkap pawl tuar dan hin an thin a khei cuang. Hi an do awk tumah thlathum an rei ih thi le hliamhma pu an tamtuk thlang, an sii le rawl ken mi khalin a tuar nawn lo. An hma tuamnak tha bik cu cangkau a si ih, an rasin umsun cu hrampi tidai suan a si. Dunglamin an bawm thei nawn lo do thei tlak an um nawn lo hnu khalah an tlunlam ralbwi thupek cu hmai nawr hrih ko uh ti a si. Hi tumah ralkap 100,000 an pawkih 750 lawng an ram an thleng sal. Khatlam ah an ralkap pawl sual  zia cu kan nu le kan pa pawlin an rak tih bik mi cu Japan ralkap ti a si. An rak kaih mi cu sawtsun zirnakah an hmangih minung thah hi Arte thah tluk hmanah an rel lo. Chin Hills khawpi bik Falam hmanah kumkhatr sungah mi 8 an that man. Asinan tu ahcun an sualnak, thatlonak pawl cu thatnakih arirul an tum. An ram dinsalnak, thansonakah mitin tuanvo kan nei ti an thei aw. Ralthil thuam hmangih nehtu si hnakin thatnak le mi bawmnakih nehtu si an tum. Titin an rawl thaw bik cu an ram hrangih thathnem hi a si. Mirang pawlih cangan mi pakhatah Japan ralkap pawl cu an ram hrang ti ahcun an nunnak hi hnahrawp tluk hmanah an rel lo, cucu neh an harnak bik a si. Ral kaih mi si hnak cun thih an hril sawn. 1944 kum khalah hin Guam (Mariana) tikulh ih do awk tum khalah Japan ralkap division khat an cimit thluh, zohmanin mi 10 an tang ti an thei lo. Asinan kum 16 a rei hnu 1960 ah American ralkap pawlin mi pahnih ngawpi sungah an sar sal. Tong phun phun in an bia, an theilo, neta bikah Japan tawngin an bia ih Japan ralkap an rak si. Mi kuthnuai um hnak cun thih an hril sawn. Japan pawl cun Japan leilung hi leitlun zohthimtlak si ter an tum bik mi a si. Ramdang ihsin an ram tuahthat an tum lo ih, an miphun tundin nakah Japan leilung hi a thabik in an thei. Cu tluk lungput an neiih ruangah leitlun thangso bik pawlih rel an siih NGO hnatuannak le mi bawmnak khalah hmaithi tuah an cang. Kandung Tsunami tisuar tuar pawl hrangah US$ million 500 bawmnak an pe. Tu fang Leitlun ram thangso lai pawl zirnak lam bawmnakih din mi Asia Bank Scholarship, World Bank Scholarship pawl khal hi Japan cozah sum kehram an si. An ram thansonak cu an ram mi lawng siloin leitlun pumpiin a zar kan to. Asilen Laimi pawl hrangah teh ziangtikah kan ram thansonak sunmang hla le saduhthah a kim ding. ¡§Lai ninu khal tlak nawn ti tum hlah law, dir sin mual cungah sumthawng bang ee, duhin lam sir hrih lang Thang Cem sungza thawn¡¨ ti hi ziangtikah a kim pei. Lairam hi Eden thar cangin ziangtikah leitlun hmuntin ihsin khualtlawng pawl an tuallennak a si thei dingih ziangtikah kan Lai Canan ram cu tiin kan au ding. Japan pawl cun an dunglam thil cang mi thlirthiamin an tlaksamnak silhkhahin mitin an ram thansonak an tuan ruangah tuini ah leitlun ramtin theihin Nifa an sinak an langter thei. Kan ram kan miphun thangso ding cun Laimi pawl khalin kan tlaksamnak silhkhatin kan namfeh zawng thlir thiam a cu.                                                                                       ( II )                                                                   Laimi le sakhaw lungput   Laimi cin le daan tha nei mi kan si tihi thuanthu pek mi rosunglawi a si. Innsang nun, Khawtlang nun, Sakhuanak khalah daan felfai nei mi kan si. Kan pupa sanah leidoral  a um kan ti ko na¡¦n daan felfai sungah do aw an rak si. Carson siangbawi te¡¦i nupa Lairam an thlen khal hi kan cin le daan tha nei sakhaw ngaihsak mi kan si ruangah a si. Carson tei nupa hi Arrawaddy tiva hnuailam kap le Rakhine ram Asho Chin hnenah rawngbawlnak an rak nei zo. Asho Chin pawl hi cin le daan tha nei sakhaw mi an si raungah thuthangtha hi ol ten an rak zum thei. 1890 hlanah hin Asho Chin lakah zumtu 5000 lenglo an rak um zo ih nikhat hmanah mi tampi in baptisma an co ti a si. Hivek miphun hi Chin Hills ah tampi an um ti theiin an hung kainak san a si. Cuticun 1899 kumah Hakha an thleng. An rawngbawlnak bawmtu dingah Karen saya pawlin an thlun ve. Annih hi American Baptist Mission Society ih thlah mi an siih, hi ti lai ih Missionary pawl ram then danah Lairam hi Baptist Mission ram a si. An rawngbawlnak in 1904 ah Lairam kawhhran hmaisabik cu Khawsak khua ah a rak ding. Karen saya tei¡¦ bawmnakin Hakha, Falam, Tedim ah zumtu an pung vivo. Christian sinakin kan mit a vang ter, in thangso ter, in pumkhat ter. Cin le dan tha nei mi hnenah Pathianthu a thlen tikah a remaw cuang. 1938 hlan ahcun Kalay Valley ah Mizo ram ihsin hung vai pawlin Methodist 1925 ah an din ti lo cu Laimi lakah kawhhran dang a rak um lo. 1930 hrawngin Tiau kam khua pawl le Hualnga, Zahau,  Sim ram pawlah Mizo ram ihsin thuthangtha phuangtu an rung thleng. Annih pawl hi Presbyterian an si ruangah kan ram zumtu lakah fehdan ngaihdan cihnih a suak. Hi pawl rawngbawlnak le America Missionary pawl hmuh dan a bangaw thei nawn lo. Cuticun 1938 kumah ICM (IPCM), 1955 ah EFC, 1956 ah PCM tiin Lairam ah kawhhran dang a rung ding vivo. Khawkhat le innsang khat sungah pumkhat nak a hlo thawk kan ti len a sual lo ding. Cui tlunah  Chin Hills Baptist Association khal pakhat ah ding thei nawn lovin 1954 kumah Association pathum (Falam, Hakha, Tedim) an an then aw. Cuihnu 1970 hrawng ihsin Lairam ah piantharnak revival a thlengih kawhhran umcia sung ihsin mi tampi piantharnak kan hmu. Asinan kawhhran hruaitu hrekkhatin an pom rem thei lo. Piangthar hrekkhat khalin kawhhran hlun sung um harsa tinak a pung vivo. Kohhran sung zumdan pom dan bangawk lo nakin 1975 hrawng ihsin Lairam sungah kawhhran thar mitinin din a si. Tu ah Kawlram sungah Laimi ih din mi kawhhran Yangon lawng hmanah 194 a um ih Bible tlawng 70, Faran cawmnak 18 aum thlang. Hi pawl hi Laimi thansonak karbak a si kan tile a sual lo ding. Asinan 1975 ihsin thlir sal tikah zumdan bangaw lo, pom dan bangawlo le piantharnak ruangih thenaw kan bang nawn lo. Mipi hnuh danah mi kuthnuai um thei lo nak, hotu si duhnak, cawmawknak ramdang zalpurhnak a bang thlang. Kan mi piin Pastor le Kohhran rawngbawltu ih hmuh dan a fuh nawn lo. Mai hrang le kawhhran hrang, mai miphun hrang ti a reh thei loih pumkhatnak aiin thenawknak, tuantlangnak hnakin a pir a pakih um kan duh sawn a bang. Hmunkhatih rawngbawl tlangnak kan thaw thei nawn loih a pumkhat zawng, a tuantlang zawngih rawngbawlnak hin Laimi a suahsan cuahco thlang. Kawhhran pakhat ih tamtuk umkhawm harsa kan tiih hotu tling pahnih hmunkhatah rawng kan bawltlang thei lo. Kawhhran hruai awk nak tha ngainatnak a mal ih Democracy takih kawhhran hruai awk kan tlin tuk lo a bang. Social Theology ngantu Reinhold Neibour cun Pathian ram kan timi hi khawtlang, pumpak le Pathian a kawmawk lawngah a kim mi a si a ti. Kannih Laimi pawl hin Christian nak hi mah pumpak le Pathian a zomawk cun a tawk tinakin kan thinlung a luahkhat deuh hmang. Khatlam mipi nunah kan Christian nak hin kan khawtlang nun, kan sumdawnnak, zungkainak le kan nitin eiin hawlnak ah hmun a co tuk nawn lo. Zamrang zetih len tumnak, mi zawn ruat loih mah lawng hlawk tumnak hin kan thinlung a luah khat tuk thlang. Curuangah tulai sum hawl tlang lakah titi nuam lo theih ding a um vivo ih sumpai thawn mi hrang tuantu pawl lakah ngai nuam lo thawmvang theih ding a um thlang. Mai hlawknak a si ahcun midang siat khal kan poi ti tuk nawn loih lennak hi papar sarih sar kan tum thluh a bang. Veikhat cu Kalay Myo- Indainglay  thawnginn ah mi ka va veh.  Kan nau hnenah cun hi thawnginn ah  nunau ziangzat nan um, cuisungah Laimi teh ziangzat, ziang bik nan tlaksan tam bik a si ti¡¦n ka sut.  I sim mi cu nunau 200 hrawng kan um ih Laimi a tam sawn kan si. Kan tlak dan tam bik cu No.4, Chee le Meithal a si bik a ti. Laimi rukru thawngtla kan rak um dah tuk lo hi lungawiza pakhat cu a si. Hi kan nau ih sim mi ihsin Laimi kan lungput a langter. Mai hlawknak ahcun mi thihtheinak khal kan poisa nawn loih lennak a si phawt cun ziang tuah khal kan remti thei mai a bang. Sumhmuhnak rei  daih pawl kan uar loih thinsau ih hngah tul sum hmuhnak pawl hi mibanglo pawl tuah dingah kan ruat deuh hmang. Curuangah kan miphun thangso ding cun kan sakhawnun, khawtlang nun le kan eiin hawlnak tiangin kan thinlungput rem tul a um ahcun rem ngam a tul.                                                                                        III                                              LAIMI THUANTHU LE THANSONAK HMALAK DAN                                                                                          Laimi pawl kan thanso vivo theinak dingah ziang bik kan tlasam, ziang lam kan fehnak zawng asi ti theih hmaisak a tul. Thuanthu pek mi kan Laimi sinak pawl tete thlirsal hnik sehla. Laimi hi mahte rak ukaw mi kan si. Mirang an hung kai tikah mah khua le ram cioin an rak do. Thazang le hriamnam hman a tlukawk lo ruangah 1890 ah Lairam cu Mirang kut sung a thleng. Hi tumah a burpi finkhawmaw ih donak ngaingai a um lo. A rak dotu pawl lakah Pu Con Bik cu langsar bik a si.   1917 kumah a vei hnihnak mirang donak thawk sal a si. Hitumah Hakha in napin an kap, Mirang pawlin an khaw hrekkhat inn an ur kang sak thluh, umnak neiloin Gangaw lam panin mi tampi an vai. Falam ihsin Sim unau pawl khalin Hakha thawi komih do an tum ve. (Stevenson ngan mi cabu ahcun Sim-Zahau tin a um). Asinan Mirangin an theih  man ruangah an hotu 5 an kaiih Minchian thawnginn ah kumkhaw tang dingin ret an si. An hotupa bik Pu Thang Hre Khiangzang khua cu kum 13 a um hnuah thawnginn ah a thi. Sim khua pawl an hremnakah Cinmualtlang helnak zinpi an laihter.(Tuih SHS No.2 tlang velkimih laih mi khi a si) Laimi pacangtha, mi kuthnuai um duhlo, mai duhlonak dinpi ngamtu kan rak si. Curuangah Kawl cozah khalin Independent hmunkhat teih ngah dingin an sawmnak a si. 1947 March 3 ah Thilin khua ah le 1947 March 30 ah Falam ah lungrualtlangnak tuah a si.   Mirang cozah cun Lairam kilhim nak hrang 1890 ah Chin Hills Battalion an rak din. 1892 ah DC toin Chin Hills khawpi bikah Falam cu nemhngeh a si. Chin Hills Battalion-ah hin a hmaisa ahcun Kawrkha ralkap pawl lawng an rak um. Cuticun Laimi khal Palik-ah 1907 in an rak la thawk. Cuticun Chin Hills Battalion-ih ralkap tuan dingah 1910 ah Sihzang, 1917 ah Hualngo le Hakha, 1930 ah Zahau pawl an la. Cuisin Laimiin zung le Cozah hna dang khalah kan tuan vivo. Ralkap le cozah hnatuan hin Laimi mit a van ter, kan khawhmuh a kauter, in thangsoter. Cuticun Laimi pawl Kawlram le  Leitlun theih kan rung si vivo.   1914-18 ah France ramah Chin Hills Battalion ihsin Pu Pau Cin le a ho pawl an feh. Laimi hmin culeitlun theih a si thlang.1935 khalah India Empire ram sung lei ralkap pawl Small Arms Training cu India ram Pancamary-ah tuah a si. Battalion pakhatin mi pakhat thlah an siih Kawlram ihsin mi 12 an rak feh. Chin Hills Battalion ihsin Copl Than Thiam an rak thlah. Training kaitu mipum 552 lakah pakhatnak a ngah. Kawlram ralbawi tum bikin  hminthatnak laksawng meithal a pe. Chin Hills Battalion ralkap pawl le Falam mipi in Cinmualtlangin an rak hmuak. Cun 1939 ihsin a vei hnihnak Leitlun ralpi a suak. Japan pawl Laitlang an hung kai tumih doawk nakah Chin Hills Battalion ihsin mi 8 in BGM an ngahih pahnih in MC an hmu. Himi hin Laimi sinak a langter.   Cuticun Kawlram Independent a ngah ve ten’ ramsung dotu tapung an suak ciamco. Culaiah Lai ralkap Battallion 4 tiang an rak um. Ramsung tapung donak ih sulsutu bik cu Lai ralkap an si. Lai ralkap tampi an thi. An hotu lak ihsin First Chin Battalion Commander Colnel Hrang Thio khalin a nunnak a liam. Lai ralkap lak ihsin hminthatnak tampi’n an hmu. A hleicein Capt.Thai Cawnin Aung San Thura,  L/CPL Zakai in Thiha Thura, Sgt Run Ling le a dang tampi’n Thura an hmu. Laimi thuanthu zohin Laimi hi kalhmang nei tei zirnak le dan felfai sungih kan um ahcun mi thiamthei, rampi tiangih hminthang kan suak thei ti a fiang.   Khatlamah Mirang uk laiah Chin Hills uktu DC tonak le missionary pawl umnak bangaw lo hi Laimi hrangih thil poi zet a si. Lairam Missionary cu Hakha le Tedimah an umih DC cu Falamah a to. Mirang cozahin 1923 kumah Laizo(Falam) tong hi Lairam pumpi zir dingah tuah a si. Tuanvo pek mi cu Tedim Missionary Cope a si. Reiloteah amah Cope lala in Tidim tongin a tuah. Radio ttong hi Lairam ttong a si kan ti rero ko nan’ Literature bangaw lo, ttong hmunkhat taktak hman theilonak hin mai khua, mai ram, mai miphun ti lungput a hnget ter.               Curuangah Mah-sah-lah sanah Lairam ah Regional College on ding an tiih a thawmvang men hmanah  Tedim, Falam, Hakha kan cuhaw man. Vanzam cawlhhmun tuah ding thawmvang a um lala ih rem le rem loin hmunthumah kan cek man. A netnakah Lairam hrang tuah mi kan College neihsun cun phairawn Khaikam a thlen phah. A hleicein  Lairam khawpibik sinakin Falam a suahsan khal hi a poi zet. Pakhat lungawi, pakhat riahsia kan si tikah Laimi pumkhatnak a siatter. Ziangkhal asilen Lairamah kan duhthusam vek cun pumkhatnak a um theilo ding. Asinan tui kan dinhmun ihsin kan cahnak zawn te zoh thiamin tanlak a cu.                                                                                                                                        TLANGKAWMNAK   Ziangkhallen Lairamah Leisung suak kan neilo. Kan neihsun ro sunglawi pakhat a um. Cucu fimthiam zirnak a si. A tlunih kan sim zo vekin Laimi hi zirnakah thiamthei mi upa thu ngai ti kan si. Lei sung suak thil mankhung neilo hman sehla fimthiam zirnak hi Laimi hrangih Pathian pek mi laksawng a si. Kan vanthatnak cu Lairamah 1906 ihsin Falam khuaah tualleng tlawnginn a rak thawk. Pathianthu zirnak hi 1928 ah Hakha in a thawk. Asinan tu-ah Bible tlawng Laimi in 70 lenglo kan nei.Chinram kulh sungah Primary tlawng 1060, Middle tlawng 83, High School 25 le University 1 kan nei. Kum 2003 ahhin tlawngta (112348) an um.   Kawlram sungah tlawng nei tam le a kaitu tam bik pawl kan si. Asinan tulai ah ol tukih on, zamrang tukin degree hmuh tumnak hin kan miphun a siatsuah ter zik a bang. Ramsung aiin ram leng kan cuan tuk deuh. Laimi pawlin Cozah hnatuan le kutkaih kan neih tikah kan nun in kai hremih kan fehnak poh ah kan tluang ti theih a si. Curuangah Lairam thangso ding cun Cozah hnatuan ngainep lo ten’ tuan tento sehla hihi ram le miphun hrang a si ti theihthiam a tha. Ziangkhal asilen Lairam thanso nakah kan tul bik mi cu zirnak thotho  asi. Ziangvek ti umloin zirnak poh poh a si ahcun tan la tlang uhsi. “Tho in thang law thlanghnun val rual le leng dawh tla a duai aw lai zo bingbi le thlifim lennak, par singseng seh vairang calai fung tial thawn.”   Na khua le ram thangso dingah Pathian in ramdang mi a lo kawh sak lo ding, Vancung mi khal a lo thlak lo ding, Nangmah le keimah kan si. Lairam hrang na tuan thei hmaisabik cu nangmah thangso dingih zuam a siih na unau nai bik na bawm hi Lairam thansonak hmalak nak karbak hmaisabik a si.